ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਸਮਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਖਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਦਾਚਨ
ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭਾਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦੇਕਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਾਯਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਵਸ਼ਂ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਨਣ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਸਦੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਸਂਵਿਦ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਵਰੂਪਾਯਾ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਕ ਆਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸੀਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਣ ਤੇ ਅੱਗੇ—ਜੋ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਯੋਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾਭਾਵ ਉਪਦੇष੍ਟੁਂ ਕृਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸੌ
‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਜੋ ਫਰਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਆਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਭੂਃ ਖਮ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਦਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਾਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ ਵਿਦੁਃ । ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਾ ਤਸ੍ਯਾ ਹਿ ਕੀਦृਙ੍ ਨਾਮ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
‘ਅਗਿਆਨ’ ਨਾਮ ਸਿਰਫ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਉਪਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਹ੍ਯਃ ਕਿਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਤਥੇਤ੍ਥਂ ਚ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ?
ਏਤਾਵਨ੍ਤਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਭੂਃ ਕਾਲਂ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਕਲ੍ਪਿਤਾਭਿਃ ਕਿਲੈਤਾਭਿਰ੍ ਬੋਧਿਤੋ ऽਸਿ ਸੁਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਯਂ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਲਨਾਕ੍ਰਮਃ । ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਵਾਗ੍ਵਿਦਾਂ ਵਰੈਃ
‘ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੈ’ ਆਦਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਜੇ ਜਾਗੇ ਨਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਮਨੋ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮਂ ਵਿਨਾ । ਨ ਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਾਵਦ੍ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਣ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਬੋਧਯਿਤ੍ਵੈष ਜੀਵ ਆਤ੍ਮਨਿ ਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਤਦ੍ ਯਤ੍ਨਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਕੇ ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਯੋ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਸ ਕਰੋਤਿ ਸੁਹृਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥਾਣੌ ਦੁਃਖਨਿਵੇਦਨਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਾਗਰਤ ਤੇ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਕਹੇ ਕਿ 'ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ', ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਥੰਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬੋਧਨਂ ਵਿਨਾ
ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਗਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਨ੍ਤਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਃ । ਇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨੈਵਾਵਬੋਧ੍ਯਸੇ
ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਅਜਾਗਰਤ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਭੂਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਕਰ।
ਅਸਂਵੇਦ੍ਯਮਹਾਸਂਵਿਤ੍ਕੋਟਿਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਂ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਸੇ
ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੀ, ਅਣਜਾਣ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ; ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
ਭਾਰੂਪਸ਼੍ ਚੇਤਨੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਰਾਘਵਾਨੁਭਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ੍ਵਪਞ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍
ਮੈਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਚੇਤਨ, ਭਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਰਹੋ, ਚਲੋ, ਸੌਂਓ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲਓ।
ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਅਸਿ ਰਾਮ ਚੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੇਦਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਥਿਤਂ ਭਵ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਭਾਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਸਰ੍ਵਗੈਕਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ।
ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭੁਰ੍ ਯਸ਼੍ ਚ ਯਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ ਚ ਯਾ । ਤਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਦੈਕਾਤ੍ਮ ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸ਼ਤੇषੁ ਮृਤ੍
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਸੌ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਭਿਨ੍ਨਾ ਘਟਾਨ੍ ਮृਣ੍ਮਯਤਾ ਯਥਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਘੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਹਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਆਵਰ੍ਤਸ੍ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੇਨੈਵੇਹ ਸ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਵਰਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥੈਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਪਵਨੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੌ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ । ਤਥੈਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਕृਤੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ।
ਅਬੋਧਾਦ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਬੋਧੇਨੈਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਅਬੋਧੋ ऽਸਨ੍ਮਯੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੀ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਝੂਠ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭੂਮੌ ਕਲਨਾਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਪਤਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਵਿਸਂਸਾਰषਣ੍ਡਕਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਦਗ੍ਧਂ ਸਦ੍ਵਾਸਨਾਜਲੈਃ । ਸਂਸਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਨ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ, ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਜਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਪੈਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਪਤਤਿ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਕਲਨਾਬੀਜਕਂ ਤਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਫਲਦ੍ਰੁਮਾਃ
ਜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀਆਂ, ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸਦੁਪਾਤ੍ਤਮ੍ ਅਬੋਧਜਾਤਂ ਬੋਧਕ੍ਸ਼ਯਂ ਜਹਿਹਿ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤੋ ऽਸਿ । ਆਤ੍ਮੈਕਭਾਵਵਿਭਵੇਨ ਭਵਾਭਯਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਤਿ ਨਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸਾਰਃ
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਦृष੍ਟਂ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਪਰੇਣ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ ਸ੍ਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਮृਤੇਨ ਤੇ
ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਜੋ ਵੇਖਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਰਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।