ਯਥਾਹ੍ਲਾਦਯਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਃ ਪਲ੍ਲਵਂ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ ਐਨ੍ਦਵਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਾਹ੍ਲਾਦਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਙ੍ਗਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣੀ ਦੀ ਸਾਫ ਕਿਰਣ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਪਤਿਤਸ੍ਯ ਚ । ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦੋਸ੍ ਤੇਜਸੋ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਦਃ
ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਚੰਨਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੰਧ ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਰੂਹ ਹੈ, ਓਹੀ ਰੂਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਹਂ ਨਾਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਨ ਚ ਦੂਰਤਃ । ਕੇਵਲਾਨੁਭਵਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਨਾ ਦੂਰ; ਓਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦੇਹੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋ ਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਨ ਜੀਵੋ ਨਾਪਿ ਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਚੈਵ ਖਮ੍
ਓਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਚਲਚਲ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਨ ਚੈਵ ਹ । ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਸ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚੇਤਰਤ੍
ਉਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ; ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ; ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਤੈਸ੍ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਹृਦਿ ਕੋਸ਼ਗਤੇ ऽਪਿ ਚ । ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ऽਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਪਦਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਿਲ ਦੇ ਕੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਤਚ੍ ਚ ਨਾਦ੍ਯ ਨ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਦਿਭਿਃ । ਨੇਹ ਨਾਮੁਤ੍ਰ ਸਦ੍ਰੂਪਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਉਹ ਨਾ ਹੁਣ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਨਾ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ; ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੂਰਤ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਦੇਹਕੁਮ੍ਭਾਸ੍ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਮਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਖਣ੍ਡਨਾ
ਸਰੀਰ, ਮਟਕਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਚ੍ ਚ ਦੇਹਾਦਿ ਸਕਲਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਕੇਵਲਂ ਬੋਧਵੈਰੂਪ੍ਯਾਦ੍ ਈषਤ੍ ਪृਥਗ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਆਤਮਾਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਬੋਧ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿष੍ਵਗ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯਾ । ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵ
ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਤਮamay ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰਹੋ ਪਰ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਣੇ ਰਹੋ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਧਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਮਮਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ।
ਨਿਤ੍ਯਵ੍ਯਪੇਤਾਵਯਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਮਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਸਦਾ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਕ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਕਾਰ੍ਯਜਨ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯਸਂਸਰਣਾਦਿ ਸਰ੍ਵਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਦृष੍ਟਵਤ ਏਵ ਤਵਾਤ੍ਮਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਕਿਂ ਭ੍ਰਮਣਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਸਙ੍ਗਮ੍ ਏਵ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਸਾਧਨ, ਕਾਰਣ, ਕਰਤਾ, ਫਲ, ਜਨਮ, ਜੀਵਨ, ਮਰਣ, ਚਲਣ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਟਕਣਾ ਜਾਂ ਲਗਾਵਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਿਆਰੇ।
ਯਦਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਿਤੇ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਥਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਂ ਜਗਤ੍
ਜੇ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
ਅਪੁਨਃਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਤਦ੍ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਕਥਿਤਂ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਦਿषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਸਤੂ ਮੁੜ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਾਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਾਂ ਪੁਨਰ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਦਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਪੁਨਃ ਪਯਃ । ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍
ਦੁੱਧ ਜਦੋਂ ਦਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਦੇਰ੍ ਇਵ ਤੇਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨ ਵਿਕਾਰਿਤਾ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਨ ਚੈਵਾਵਯਵਿਕ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਮਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਯੇਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਕृਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਂ ਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਵਿਕਾਰੇ ऽਸ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾ
ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਭੁਲ ਸਮਝੋ; ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯੇ ਸਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਨ੍ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਕਥਿਤਂ ਨਿਸ੍ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮ ਯਤ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦृਗ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਤਾਦृਗ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਬੋਧਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਸਮਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਖਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਦਾਚਨ
ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭਾਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦੇਕਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਾਯਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਵਸ਼ਂ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਨਣ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਸਦੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਸਂਵਿਦ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਵਰੂਪਾਯਾ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਕ ਆਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸੀਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਣ ਤੇ ਅੱਗੇ—ਜੋ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਯੋਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾਭਾਵ ਉਪਦੇष੍ਟੁਂ ਕृਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸੌ
‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਜੋ ਫਰਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਆਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਭੂਃ ਖਮ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਦਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਾਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ ਵਿਦੁਃ । ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਾ ਤਸ੍ਯਾ ਹਿ ਕੀਦृਙ੍ ਨਾਮ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
‘ਅਗਿਆਨ’ ਨਾਮ ਸਿਰਫ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਉਪਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਹ੍ਯਃ ਕਿਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਤਥੇਤ੍ਥਂ ਚ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ?
ਏਤਾਵਨ੍ਤਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਭੂਃ ਕਾਲਂ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਕਲ੍ਪਿਤਾਭਿਃ ਕਿਲੈਤਾਭਿਰ੍ ਬੋਧਿਤੋ ऽਸਿ ਸੁਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਯਂ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਲਨਾਕ੍ਰਮਃ । ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਵਾਗ੍ਵਿਦਾਂ ਵਰੈਃ
‘ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੈ’ ਆਦਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਜੇ ਜਾਗੇ ਨਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।