ਯਥਾਮਲਃ ਪਯਃਕੋਸ਼ਸ੍ ਤਲਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਭਾਨੁਭਾਃ । ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਨ੍ਨ੍ ਇਵੈਵਂ ਚਿਨ੍ਨੈਬਿਡ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਸਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਵਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੱਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਤੇ ਨਾ-ਅਸਲ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯਪਯੋਰਾਸ਼ਿਕੋਟਰਂ ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ੍ਯ੍ ਅਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ, ਧੁਨੀ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਸ਼ਙ੍ਖਪਦ੍ਮੌਘਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਪਦ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਸੰਖਾਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, 'ਕਮਲ' ਵਰਗੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਦਲਾਵ ਹੀ ਹੈ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਘਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏष ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ ਸੁषਿਰੋਦਰਃ । ਅਰਨ੍ਧ੍ਰੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਾਦ੍ਵਯੋ ऽਚ੍ਛੋ ਜਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ।
ਪਤਤੀਦਂ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਭ ਇਵ ਦ੍ਰੁਤੇਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਭਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਛਿਲਾਬ੍ਜਵਤ੍ । ਮਜ੍ਜਬਿਲ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਾਮਲਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪੱਥਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਭਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਵਾਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਬ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਯਥਾ ਤਥੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਯੋਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੇਦਸ੍ ਤਰੁਪਾਦਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ।
ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤੀਹ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਿਦਾਕृਤੇਃ । ਭਾਵਾਭਾਵਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਤਸ੍ਯਾ ਇਵ ਕਦਾਚਨ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜਗਦਾਭਾਸਂ ਮਰੁਤਾਪੋ ਯਥਾ ਜਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਲੋਕਨਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਯਥਾਤਪਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰ੍ਵਾਦੇਸ੍ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਾਦੇਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦੇਰ੍ ਜਗਤੋ ऽਪਿ ਚ । ਪਰਮਾਣੁਵਿਭਾਗੇਨ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੱਕ, ਮਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਤੱਕ, ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਸਮੂਹਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵੋਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮੇਰੁਤृਣਾਦਿਕਮ੍ । ਯਤ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯੇ ऽਪਿ ਹਿ ਸਾਰਾਤ੍ਮ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇ ਸਾਰਤਰਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਜੋ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ, ਮੇਰੂ, ਘਾਹ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਣੁਤਯਾ ਤਯਾ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਪਾਯਸੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਣੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਰਸਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਯਥੋਦੇਤਿ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਤਯਾਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾ ਨਾਨਾਤਯੋਦੇਤਿ ਸੈਵਾਸੇਵੇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੈषਾ ਰੂਪਵਿਲਾਸਾਨਾਮ੍ ਆਲੋਕਪਰਮਾਣੁਤਾ । ਗੁਣਗੁਣ੍ਯਰ੍ਥਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣੀ ਸਾ ਪਰਾਤ੍ਮਤਾ
ਜੋ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਮੂਲ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸਮਝੋ।
ਚਿਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਤਦਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਪਿਞ੍ਛਪਕ੍ਸ਼ੌਘਕਾਠਿਨ੍ਯਂ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸੇ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਠੋਸਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਮੋਰ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਨਾਤਾ ਤਦਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਪਿਞ੍ਛਿਕਾਪੁਞ੍ਜੋ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸੇ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਨਾਨਾਤ੍ਮਿਕੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਯਥਾਣ੍ਡਰਸਬਰ੍ਹਿਤੇ । ਵਿਵੇਕਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੀ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੋਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਨਾਨਾਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਨਾਤੋ ਯਥਾਣ੍ਡਰਸਬਰ੍ਹਿਣਃ । ਅਦ੍ਵੈਤਦ੍ਵੈਤਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਡੇ ਦੀ ਅਸਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਤੇ ਦੋ-ਰੂਪਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਯਤਸ੍ ਸਦਸਤੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਾਯਾ ਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯਤਸ੍ ਤਦਤਦੋ ਰੂਪਂ ਭਾਵਂ ਸ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਪਰਮ੍
ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਜਾਣੋ।
ਨਾਨਾਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਿਦਨ੍ ਨਨੁ ਨੂਨਮ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਚਿਜ੍ਜਗਜ੍ਜ੍ਵਲਨਂ ਪਸ਼੍ਯ ਬਰ੍ਹ੍ਯਣ੍ਡਰਸਬਰ੍ਹਿਵਤ੍
ਅਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ।
ਯਥਾ ਜਗਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਜਗਤ੍ ਤਥਾ । ਨਾਨਾਨਾਨਾਤ੍ਮ ਚੈਕਂ ਚ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸੋ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੀ ਇਕ-ਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਅਸਲ।
ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਭ੍ਰਮਪਿਞ੍ਛਪੂਰ੍ਣੋ ਜਗਨ੍ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ । ਮਯੂਰਰੂਪਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਮਯੂਰਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਪਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੁਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਭੇਦਃ
ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੋਰ ਦੀ ਆਕਾਰ, ਮੋਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਤਾ ਦਾ ਇਕ ਹੀ ਪਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਤ੍ਰਾਨੁਦਿਤਰੂਪਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਮਯੂਰ ਇਵ ਬੀਜਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਗਾਦਿ ਚ
ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਪਰਗਟ ਰੂਪ ਤੋਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਥੇ ਮੋਰ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਮੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉੱਭਰੀ।
ਤਤ੍ਰ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਗਿਰਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸੁਖਸਾਰੇ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਚਨਯ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਯੋ ਦੇਵਾ ਗਣਾਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਆਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਸਦਾ ਤੂਰ੍ਯਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ, ਗਣ, ਸਿਧ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਦਾ ਚੌਥੇ ਪਦ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਚੱਖਦੇ ਹਨ।
ਏਤੇ ਯੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨਯਨਦृष੍ਟਯੋ ਨਿਰ੍ਨਿਮੇषਿਣਃ । ਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸਙ੍ਗਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਯਾਗੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਠੀਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰਕਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਸ੍ਥਿਤਾ ਭਾਵਨਾ ਯੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍ ਅਪਿ ਕਰ੍ਮਸੁ । ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਵੇਦ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਯਾਗੇ ਚ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਿੱਤ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਤੇषਾਂ ਚਿਤ੍ਰਸ੍ਥਵਪੁषਾਮ੍ ਇਵ । ਚਿਤ੍ਤਚੈਤ੍ਤਸਮਾਸਙ੍ਗਤ੍ਯਾਗੇ ਤੇ ਸ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ; ਉਹ ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਂਸਾਧਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਸੇਨਾਸ੍ ਸੇਨੇਸ਼੍ਵਰਂ ਯਥਾ । ਤਥੈਵ ਚਿਤ੍ਤਚੈਤ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਫੌਜੀ ਆਪਣੀ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਿਲਚਲ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।