ਪਰਮੇ ਚਿਨ੍ਮਣੌ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਾਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਫਲਾਨੀਵਾਰ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀਰੇ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਚਾਹੀਆਂ ਫਲ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਗਕ ਏਵੇਦਂ ਤਦਙ੍ਗੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਜਗਨ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਤਦਂਸ਼ੁਮਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਾਰ-ਮੁਕਤਿਆ ਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਭਾਸ੍ਵਾਞ੍ ਜਗਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਰਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰਕੋਟਰਾਵਰ੍ਤਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ।
ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ਘਨਸ਼ੁਦ੍ਧੈਕਚਿਤ੍ਸਾਰਵਪੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਸੋਮ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਝ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਾੜ੍ਹ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਘੋਲੇ ਵਿਚ ਰਤਨ ਹੋਵੇ।
ਅਵਿਭਾਗਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍ । ਅਨਾਨੈਵ ਚ ਨਾਨਾ ਚਿਚ੍ ਛਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹ ਲਹਿਰਾਂ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ, ਚਿੱਤ ਨਾ ਇੱਕ ਹੈ ਨਾ ਕਈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਜ੍ਜੌਜ੍ਜ੍ਵਲ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਮਜ੍ਜਸਾਰਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਜੋ ਸਚ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ; ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਮਾਝ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਂ ਨਾਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਛਿਲੋਦਰਮ੍ । ਨਾਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਨਾਨਾ ਤਦਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
ਨਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਤਯਾਨਾਨਾ ਘਨਡਿਮ੍ਬਸ਼ਿਲੋਦਰਮ੍ । ਯਥਾ ਤਦ੍ ਅਵਿਭਾਗਾਤ੍ਮ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਘਣੀ ਅਨਾਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਮਲਃ ਪਯਃਕੋਸ਼ਸ੍ ਤਲਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਭਾਨੁਭਾਃ । ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਨ੍ਨ੍ ਇਵੈਵਂ ਚਿਨ੍ਨੈਬਿਡ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਸਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਵਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੱਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਤੇ ਨਾ-ਅਸਲ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯਪਯੋਰਾਸ਼ਿਕੋਟਰਂ ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ੍ਯ੍ ਅਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ, ਧੁਨੀ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਸ਼ਙ੍ਖਪਦ੍ਮੌਘਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਪਦ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਸੰਖਾਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, 'ਕਮਲ' ਵਰਗੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਦਲਾਵ ਹੀ ਹੈ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਘਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏष ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ ਸੁषਿਰੋਦਰਃ । ਅਰਨ੍ਧ੍ਰੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਾਦ੍ਵਯੋ ऽਚ੍ਛੋ ਜਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ।
ਪਤਤੀਦਂ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਭ ਇਵ ਦ੍ਰੁਤੇਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਭਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਛਿਲਾਬ੍ਜਵਤ੍ । ਮਜ੍ਜਬਿਲ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਾਮਲਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪੱਥਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਭਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਵਾਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਬ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਯਥਾ ਤਥੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਯੋਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੇਦਸ੍ ਤਰੁਪਾਦਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ।
ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤੀਹ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਿਦਾਕृਤੇਃ । ਭਾਵਾਭਾਵਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਤਸ੍ਯਾ ਇਵ ਕਦਾਚਨ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜਗਦਾਭਾਸਂ ਮਰੁਤਾਪੋ ਯਥਾ ਜਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਲੋਕਨਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਯਥਾਤਪਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰ੍ਵਾਦੇਸ੍ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਾਦੇਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦੇਰ੍ ਜਗਤੋ ऽਪਿ ਚ । ਪਰਮਾਣੁਵਿਭਾਗੇਨ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੱਕ, ਮਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਤੱਕ, ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਸਮੂਹਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵੋਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮੇਰੁਤृਣਾਦਿਕਮ੍ । ਯਤ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯੇ ऽਪਿ ਹਿ ਸਾਰਾਤ੍ਮ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇ ਸਾਰਤਰਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਜੋ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ, ਮੇਰੂ, ਘਾਹ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਣੁਤਯਾ ਤਯਾ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਪਾਯਸੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਣੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਰਸਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਯਥੋਦੇਤਿ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਤਯਾਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾ ਨਾਨਾਤਯੋਦੇਤਿ ਸੈਵਾਸੇਵੇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੈषਾ ਰੂਪਵਿਲਾਸਾਨਾਮ੍ ਆਲੋਕਪਰਮਾਣੁਤਾ । ਗੁਣਗੁਣ੍ਯਰ੍ਥਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣੀ ਸਾ ਪਰਾਤ੍ਮਤਾ
ਜੋ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਮੂਲ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸਮਝੋ।
ਚਿਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਤਦਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਪਿਞ੍ਛਪਕ੍ਸ਼ੌਘਕਾਠਿਨ੍ਯਂ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸੇ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਠੋਸਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਮੋਰ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਨਾਤਾ ਤਦਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਪਿਞ੍ਛਿਕਾਪੁਞ੍ਜੋ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡਰਸੇ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਨਾਨਾਤ੍ਮਿਕੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਯਥਾਣ੍ਡਰਸਬਰ੍ਹਿਤੇ । ਵਿਵੇਕਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੀ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੋਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਨਾਨਾਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਨਾਤੋ ਯਥਾਣ੍ਡਰਸਬਰ੍ਹਿਣਃ । ਅਦ੍ਵੈਤਦ੍ਵੈਤਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਡੇ ਦੀ ਅਸਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਤੇ ਦੋ-ਰੂਪਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਯਤਸ੍ ਸਦਸਤੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਾਯਾ ਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯਤਸ੍ ਤਦਤਦੋ ਰੂਪਂ ਭਾਵਂ ਸ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਪਰਮ੍
ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਜਾਣੋ।