ਨੇਦਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦ੍ਰਿਵਨ੍ ਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸਾਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਕਦੇ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾਕਾਰਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ, ਜਿੱਥੇ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਉਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਰਿਭਾਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਜਗਦੁਰੁਭ੍ਰਮਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਃ ਪਙ੍ਕਜਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਹੋਵੇ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ਵਿਲਾਸਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਮਚਿਦ੍ਘਨਖਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ । ਪਦ੍ਮਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਤ ਇਵ ਸਰ੍ਗਦਸ਼ਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਾਰਾਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨ ਭੇਦਮ੍ ਉਪਯਾਨ੍ਤਿ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਏਵ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਦੀ ਸਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾਢੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯੇਵ ਚਿਤ੍ਰਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਾਵਟ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਤਿ ਤਨ੍ਮਯਰੂਪਤਃ । ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਨਾਤ੍ਰੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਾਸਨਾਕਲ੍ਪਨਾਵਿਦਾਮ੍ । ਏਕਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਥੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਥ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਫਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨਾਨੁਕ੍ਰਮਤੋ ਯਥਾ । .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ,
ਅਨਾਨੈਵਾਪਿ ਨਾਨੇਵ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇਵਾਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੈਵ ਚ । ਯਥਾ ਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾ ਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਤਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਂਦਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ, ਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਠੰਡੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ।
ਜਗਨ੍ਨਗਰਮ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਤੀਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਕਚਤੀਵਾਕਚਦ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਇਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਤਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ।
ਪਰਮੇ ਚਿਨ੍ਮਣੌ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਾਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਫਲਾਨੀਵਾਰ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀਰੇ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਚਾਹੀਆਂ ਫਲ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਗਕ ਏਵੇਦਂ ਤਦਙ੍ਗੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਜਗਨ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਤਦਂਸ਼ੁਮਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਾਰ-ਮੁਕਤਿਆ ਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਭਾਸ੍ਵਾਞ੍ ਜਗਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਰਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰਕੋਟਰਾਵਰ੍ਤਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ।
ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ਘਨਸ਼ੁਦ੍ਧੈਕਚਿਤ੍ਸਾਰਵਪੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਸੋਮ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਝ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਾੜ੍ਹ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਘੋਲੇ ਵਿਚ ਰਤਨ ਹੋਵੇ।
ਅਵਿਭਾਗਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍ । ਅਨਾਨੈਵ ਚ ਨਾਨਾ ਚਿਚ੍ ਛਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹ ਲਹਿਰਾਂ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ, ਚਿੱਤ ਨਾ ਇੱਕ ਹੈ ਨਾ ਕਈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਜ੍ਜੌਜ੍ਜ੍ਵਲ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਮਜ੍ਜਸਾਰਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਜੋ ਸਚ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ; ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਮਾਝ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਂ ਨਾਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਛਿਲੋਦਰਮ੍ । ਨਾਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਨਾਨਾ ਤਦਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
ਨਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਤਯਾਨਾਨਾ ਘਨਡਿਮ੍ਬਸ਼ਿਲੋਦਰਮ੍ । ਯਥਾ ਤਦ੍ ਅਵਿਭਾਗਾਤ੍ਮ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਘਣੀ ਅਨਾਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਮਲਃ ਪਯਃਕੋਸ਼ਸ੍ ਤਲਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਭਾਨੁਭਾਃ । ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਨ੍ਨ੍ ਇਵੈਵਂ ਚਿਨ੍ਨੈਬਿਡ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਸਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਵਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੱਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਤੇ ਨਾ-ਅਸਲ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯਪਯੋਰਾਸ਼ਿਕੋਟਰਂ ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ੍ਯ੍ ਅਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ, ਧੁਨੀ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਸ਼ਙ੍ਖਪਦ੍ਮੌਘਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਪਦ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਸੰਖਾਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, 'ਕਮਲ' ਵਰਗੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਦਲਾਵ ਹੀ ਹੈ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਘਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏष ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ ਸੁषਿਰੋਦਰਃ । ਅਰਨ੍ਧ੍ਰੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਾਦ੍ਵਯੋ ऽਚ੍ਛੋ ਜਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ।
ਪਤਤੀਦਂ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਭ ਇਵ ਦ੍ਰੁਤੇਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਭਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਛਿਲਾਬ੍ਜਵਤ੍ । ਮਜ੍ਜਬਿਲ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਾਮਲਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪੱਥਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਭਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਵਾਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਬ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਯਥਾ ਤਥੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਯੋਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੇਦਸ੍ ਤਰੁਪਾਦਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ।
ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤੀਹ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਿਦਾਕृਤੇਃ । ਭਾਵਾਭਾਵਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਤਸ੍ਯਾ ਇਵ ਕਦਾਚਨ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜਗਦਾਭਾਸਂ ਮਰੁਤਾਪੋ ਯਥਾ ਜਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਲੋਕਨਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਯਥਾਤਪਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।