ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਰ੍ਥਿਕਾ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਸਮੁਪਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਚਿਤੇਰ੍ ਇਤਿ । ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ ਚ ਤਲ੍ਲਯੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਬੇਅੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਵਰ੍ਜਨਾਵਰ੍ਜਨੇ ऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਨਨ੍ਤਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖੋ ਜਾਂ ਛੱਡੋ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਾ ਸਮਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਬੀਜਂ ਪੁष੍ਪਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਬੀਜਾਨ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਸਤ੍ਤਾ ਸਾ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਯਾ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ ਦੀ ਇਹੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਚਿਦ੍ਘਨਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸ ਏਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਏਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਠੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੀ ਦੁਵੈਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਨੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਚਿਦ੍ ਅਚਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਿਥੋ ਦ੍ਵਯਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ — ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁਵੈਤ ਹਨ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰੇ ऽਭੇਦ੍ਯੇ ਲੇਖਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਬਹੁ । ਤਦਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਮਜ੍ਜਾਦਿ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਗਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ, ਅਟੁੱਟ ਚਟਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਠੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਨਾ ਹੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਰ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਲੇਖਾਦਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਸ਼ਿਲਾਙ੍ਗਤਃ । ਤਤ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤृਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਦਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਕੀਰਾਂ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਰਤਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਜਾਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਭਵਾਭਵਾਃ । ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਜਗਤਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਉਠਣ ਜਾਂ ਨਾ ਉਠਣ, ਹਿਲਣ ਜਾਂ ਠਹਿਰਣ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਨੇਦਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦ੍ਰਿਵਨ੍ ਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸਾਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਕਦੇ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾਕਾਰਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ, ਜਿੱਥੇ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਉਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਰਿਭਾਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਜਗਦੁਰੁਭ੍ਰਮਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਃ ਪਙ੍ਕਜਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਹੋਵੇ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ਵਿਲਾਸਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਮਚਿਦ੍ਘਨਖਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ । ਪਦ੍ਮਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਤ ਇਵ ਸਰ੍ਗਦਸ਼ਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਾਰਾਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨ ਭੇਦਮ੍ ਉਪਯਾਨ੍ਤਿ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਏਵ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਦੀ ਸਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾਢੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯੇਵ ਚਿਤ੍ਰਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਾਵਟ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਤਿ ਤਨ੍ਮਯਰੂਪਤਃ । ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਨਾਤ੍ਰੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਾਸਨਾਕਲ੍ਪਨਾਵਿਦਾਮ੍ । ਏਕਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਥੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਥ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਫਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨਾਨੁਕ੍ਰਮਤੋ ਯਥਾ । .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ,
ਅਨਾਨੈਵਾਪਿ ਨਾਨੇਵ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇਵਾਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੈਵ ਚ । ਯਥਾ ਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾ ਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਤਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਂਦਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ, ਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਠੰਡੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ।
ਜਗਨ੍ਨਗਰਮ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਤੀਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਕਚਤੀਵਾਕਚਦ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਇਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਤਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ।
ਪਰਮੇ ਚਿਨ੍ਮਣੌ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਾਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਫਲਾਨੀਵਾਰ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀਰੇ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਚਾਹੀਆਂ ਫਲ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਗਕ ਏਵੇਦਂ ਤਦਙ੍ਗੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਜਗਨ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਤਦਂਸ਼ੁਮਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਾਰ-ਮੁਕਤਿਆ ਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਭਾਸ੍ਵਾਞ੍ ਜਗਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਰਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰਕੋਟਰਾਵਰ੍ਤਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ।
ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ਘਨਸ਼ੁਦ੍ਧੈਕਚਿਤ੍ਸਾਰਵਪੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਸੋਮ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਝ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਾੜ੍ਹ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਘੋਲੇ ਵਿਚ ਰਤਨ ਹੋਵੇ।
ਅਵਿਭਾਗਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍ । ਅਨਾਨੈਵ ਚ ਨਾਨਾ ਚਿਚ੍ ਛਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹ ਲਹਿਰਾਂ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ, ਚਿੱਤ ਨਾ ਇੱਕ ਹੈ ਨਾ ਕਈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਚਿਤਿ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਜ੍ਜੌਜ੍ਜ੍ਵਲ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਮਜ੍ਜਸਾਰਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਜੋ ਸਚ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ; ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਮਾਝ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਂ ਨਾਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਛਿਲੋਦਰਮ੍ । ਨਾਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਨਾਨਾ ਤਦਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
ਨਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਤਯਾਨਾਨਾ ਘਨਡਿਮ੍ਬਸ਼ਿਲੋਦਰਮ੍ । ਯਥਾ ਤਦ੍ ਅਵਿਭਾਗਾਤ੍ਮ ਤਥੇਦਂ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਘਣੀ ਅਨਾਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।