ਚਿਚ੍ਛਿਲੈषਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਤੇ ਯਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਨ੍ਤਿ ਖੇ । ਘਨਤ੍ਵੈਕਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ ਏषਾ ਸ਼ਿਲੇਵ ਚਿਤ੍
ਇਹ ਉਹ ਚੇਤਨ ਪੱਥਰ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਾਙ੍ਗਾਯਾ ਅਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾਕृਤੇਰ੍ ਅਪਿ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਵਿਪੁਲਾਨਿਲਃ
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਿਲਕੁਲ ਠੋਸ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੇਦ ਦੇ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਸਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਲਾ ਸਾ ਚ ਸੁषਿਰਾ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੱਥਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਖੋਖਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਮ੍ ਏਕਘਨਾਙ੍ਗਾਤ੍ਮ ਜਗਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਦ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਵਾ
ਇਸ ਇਕ ਪੱਕੀ ਤੇ ਠੋਸ ਜੜ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ।
ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਯਾਂ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਤਥਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਯਥਾ
ਪਿਛਲਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਉਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਯਥਾ ਧਤ੍ਤੇ ਤਥੈषਾ ਚਿਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਕਾਰੈਕਿਕਾ ਘਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੋਣ, ਇਕ ਹੀ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਠਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਪਿ ਵਪੁਰ੍ਮਯਃ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਰੂਪਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਪਿ ਵਪੁਰ੍ਮਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਯਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਚਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਯਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਯਾ ਚਕ੍ਰਪਦ੍ਮਲੇਖਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੋਦਰੇ । ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਥੇਯਂ ਜਗਦਾਵਲੀ
ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਲੜੀ ਚਿਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਲੇਖਾਲੀ ਮਰਿਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਜਾਂ ਕਿਰਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾ ਉਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਉਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੀ।
ਯਥਾਪਰਨ੍ਧ੍ਰੋ ऽਨਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਮਜ੍ਜਾ ਬਿਲ੍ਵੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ । ਤਥਾ ਲਭ੍ਯਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾ ਚਿਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲੀ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੱਝਾ ਉਸ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਰ੍ਥਿਕਾ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਸਮੁਪਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਚਿਤੇਰ੍ ਇਤਿ । ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ ਚ ਤਲ੍ਲਯੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਬੇਅੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਵਰ੍ਜਨਾਵਰ੍ਜਨੇ ऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਨਨ੍ਤਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖੋ ਜਾਂ ਛੱਡੋ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਾ ਸਮਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਬੀਜਂ ਪੁष੍ਪਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਬੀਜਾਨ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਸਤ੍ਤਾ ਸਾ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਯਾ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ ਦੀ ਇਹੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਚਿਦ੍ਘਨਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸ ਏਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਏਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਠੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੀ ਦੁਵੈਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਨੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਚਿਦ੍ ਅਚਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਿਥੋ ਦ੍ਵਯਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ — ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁਵੈਤ ਹਨ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰੇ ऽਭੇਦ੍ਯੇ ਲੇਖਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਬਹੁ । ਤਦਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਮਜ੍ਜਾਦਿ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਗਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ, ਅਟੁੱਟ ਚਟਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਠੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਨਾ ਹੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਰ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਲੇਖਾਦਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਸ਼ਿਲਾਙ੍ਗਤਃ । ਤਤ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤृਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਦਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਕੀਰਾਂ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਰਤਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਜਾਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਭਵਾਭਵਾਃ । ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਜਗਤਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਉਠਣ ਜਾਂ ਨਾ ਉਠਣ, ਹਿਲਣ ਜਾਂ ਠਹਿਰਣ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਨੇਦਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦ੍ਰਿਵਨ੍ ਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸਾਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਕਦੇ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾਕਾਰਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ, ਜਿੱਥੇ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਉਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਰਿਭਾਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਜਗਦੁਰੁਭ੍ਰਮਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਃ ਪਙ੍ਕਜਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਹੋਵੇ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ਵਿਲਾਸਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਮਚਿਦ੍ਘਨਖਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ । ਪਦ੍ਮਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਤ ਇਵ ਸਰ੍ਗਦਸ਼ਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਾਰਾਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨ ਭੇਦਮ੍ ਉਪਯਾਨ੍ਤਿ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਏਵ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਦੀ ਸਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾਢੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯੇਵ ਚਿਤ੍ਰਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਾਵਟ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਤਿ ਤਨ੍ਮਯਰੂਪਤਃ । ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਨਾਤ੍ਰੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਾਸਨਾਕਲ੍ਪਨਾਵਿਦਾਮ੍ । ਏਕਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਥੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਥ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ 'ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਫਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨਾਨੁਕ੍ਰਮਤੋ ਯਥਾ । .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ,
ਅਨਾਨੈਵਾਪਿ ਨਾਨੇਵ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇਵਾਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੈਵ ਚ । ਯਥਾ ਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾ ਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਤਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਂਦਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ, ਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਠੰਡੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ।
ਜਗਨ੍ਨਗਰਮ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਤੀਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਕਚਤੀਵਾਕਚਦ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਇਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਤਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ।