ਚਿਨ੍ਮਜ੍ਜਰੂਪਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦੀਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਕਲਨਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਕੂष੍ਮਾਣ੍ਡਮਜ੍ਜਾ ਮੇਰ੍ਵਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ਬਿਲ੍ਵਮਜ੍ਜੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦ੍ਯਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਡੇ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਲਵਾ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਿਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਬਿਲ੍ਵਮਜ੍ਜਸ੍ਯ ਜਗਦਾਖ੍ਯਾ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਸੋਮ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਲਵਾ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਅਜੀਬ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠਹਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੇਮਾਮ੍ ਇਨ੍ਦੁਵਦਨ ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਵਿਸ੍ਮਯਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਂ ਮਯਾ ਰਮ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਹੁਣ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਸੁਣ।
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸ੍ਪष੍ਟਾ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਮਹਾਵਿਸ੍ਤਾਰਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਨਿਬਿਡਾ ਨਿਤ੍ਯਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਹਾਸ਼ਿਲਾ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਥਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਠੀ, ਸਾਫ਼, ਹੱਥ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਨਰਮ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ, ਗਾਢੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਚੀਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਾਨਿ ਪਦ੍ਮਾਨਿ ਸੁਬਹੂਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਜਾਤਮੂਲਾਨਿ ਮੂਲਾਨ੍ਤਃਕਰ੍ਣਿਕਾਨਿ ਚ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਧੋਮੂਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਮੂਲਾਨੀਤਰਾਣਿ ਚ
ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਜੜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉਪਰ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਹੇਠਾਂ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਚ ਨਿਕਟੇ ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਾਸ਼੍ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਚਕ੍ਰੌਘਾਸ਼੍ ਚ ਮਹਾਕਾਰਾਃ ਪਦ੍ਮਵਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਿਨਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਾ ਤਾਦृਸ਼ੀ ਸਾ ਮਹਾਸ਼ਿਲਾ । ਸਾਲਿਗ੍ਰਾਮੇ ਹਰੇਰ੍ ਧਾਮ੍ਨਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਰਿਵਾਰਿਣੀ
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਪਥਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨਾਸਿ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਃ । ਯੋ ਯਸ਼੍ ਚ ਤਤ੍ਰ ਪਾषਾਣਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਸ੍ ਤਾਦृਗਨ੍ਤਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੱਥਰ ਉਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।
ਮਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਇਯਮ੍ ਅਪੂਰ੍ਵੈਵ ਸ਼ਿਲੇਯਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਵ । ਯਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮਹਾਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਪੱਥਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਚਿਚ੍ਛਿਲੈषਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਤੇ ਯਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਨ੍ਤਿ ਖੇ । ਘਨਤ੍ਵੈਕਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ ਏषਾ ਸ਼ਿਲੇਵ ਚਿਤ੍
ਇਹ ਉਹ ਚੇਤਨ ਪੱਥਰ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਾਙ੍ਗਾਯਾ ਅਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾਕृਤੇਰ੍ ਅਪਿ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਵਿਪੁਲਾਨਿਲਃ
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਿਲਕੁਲ ਠੋਸ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੇਦ ਦੇ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਸਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਲਾ ਸਾ ਚ ਸੁषਿਰਾ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੱਥਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਖੋਖਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਮ੍ ਏਕਘਨਾਙ੍ਗਾਤ੍ਮ ਜਗਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਦ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਵਾ
ਇਸ ਇਕ ਪੱਕੀ ਤੇ ਠੋਸ ਜੜ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ।
ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ਛਿਲਾਯਾਂ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਤਥਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਯਥਾ
ਪਿਛਲਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਉਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਲਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਯਥਾ ਧਤ੍ਤੇ ਤਥੈषਾ ਚਿਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਕਾਰੈਕਿਕਾ ਘਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੋਣ, ਇਕ ਹੀ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਠਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਪਿ ਵਪੁਰ੍ਮਯਃ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਰੂਪਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਪਿ ਵਪੁਰ੍ਮਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਯਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਚਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਯਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਯਾ ਚਕ੍ਰਪਦ੍ਮਲੇਖਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੋਦਰੇ । ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਥੇਯਂ ਜਗਦਾਵਲੀ
ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਲੜੀ ਚਿਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਲੇਖਾਲੀ ਮਰਿਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਜਾਂ ਕਿਰਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾ ਉਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਉਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੀ।
ਯਥਾਪਰਨ੍ਧ੍ਰੋ ऽਨਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਮਜ੍ਜਾ ਬਿਲ੍ਵੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ । ਤਥਾ ਲਭ੍ਯਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾ ਚਿਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲੀ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੱਝਾ ਉਸ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਰ੍ਥਿਕਾ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਸਮੁਪਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਚਿਤੇਰ੍ ਇਤਿ । ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ ਚ ਤਲ੍ਲਯੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਬੇਅੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਵਰ੍ਜਨਾਵਰ੍ਜਨੇ ऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਨਨ੍ਤਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖੋ ਜਾਂ ਛੱਡੋ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਾ ਸਮਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਬੀਜਂ ਪੁष੍ਪਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਬੀਜਾਨ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਸਤ੍ਤਾ ਸਾ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਯਾ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ ਦੀ ਇਹੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਚਿਦ੍ਘਨਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸ ਏਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਏਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਠੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੀ ਦੁਵੈਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਯਗ੍ਭਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਨੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਚਿਦ੍ ਅਚਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਿਥੋ ਦ੍ਵਯਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ — ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁਵੈਤ ਹਨ।
ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰੇ ऽਭੇਦ੍ਯੇ ਲੇਖਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਬਹੁ । ਤਦਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਮਜ੍ਜਾਦਿ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਗਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ, ਅਟੁੱਟ ਚਟਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਠੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਨਾ ਹੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਰ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਲੇਖਾਦਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਸ਼ਿਲਾਙ੍ਗਤਃ । ਤਤ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤृਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਦਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਕੀਰਾਂ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਰਤਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਜਾਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਭਵਾਭਵਾਃ । ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਜਗਤਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਉਠਣ ਜਾਂ ਨਾ ਉਠਣ, ਹਿਲਣ ਜਾਂ ਠਹਿਰਣ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।