ਮਹਾਪਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਦੀਰ੍ਘੇषੁ ਸਦ੍ਵਿਚਾਰਪਰੋ ਨਰਃ । ਨ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ਮੋਹੇषੁ ਤੇਜੋਰਾਸ਼ਿਸ੍ ਤਮਸ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਦਾ ਢੇਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦਾ।
ਮਾਨਸੇ ਸਰਸਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਵਿਚਾਰਕਮਲੋਤ੍ਕਰਃ । ਨੂਨਂ ਵਿਕਸਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਇਵ ਭਾਤਿ ਸਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਫ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕਮਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਵਿਕਲਾ ਯਸ੍ਯ ਮਤਿਰ੍ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍ ਉਪੇਯੁषਃ । ਤਸ੍ਯੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਨਿਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਨ੍ ਮੁਧਾ ਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਤਿ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਚੰਦਨਿ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਦੁਃਖषਣ੍ਡਕਵਲ੍ਮੀਕਂ ਵਿਪਨ੍ਨਵਲਤਾਮਧੁਃ । ਰਾਮ ਦੂਰੇ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ਨਿਰ੍ਵਿਵੇਕੋ ਨਰਾਧਮਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਦੀਮਕਾਂ ਦੀ ਟਿਲ੍ਹੀ, ਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਦ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਯੇ ਕੇਚਨ ਦੁਰਾਰਮ੍ਭਾ ਦੁਰਾਚਾਰਾ ਦੁਰਾਧਯਃ । ਅਵਿਚਾਰੇਣ ਤੇ ਭਾਨ੍ਤਿ ਵੇਤਾਲਾਸ੍ ਤਮਸਾ ਯਥਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਔਖੇ, ਮਾੜੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ।
ਅਵਿਚਾਰਿਣਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਜਰਦ੍ਦ੍ਰੁਮਸਧਰ੍ਮਿਣਮ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਮਂ ਸਾਧੁਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਦੂਰੇ ਕੁਰੁ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖੋ।
ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਹਿ ਮਨੋ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਆਸ਼ਾਵੈਵਸ਼੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਜਦੋਂ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਤਸੱਲੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਿਤੋਦਿਤਾ ਦੇਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੀਤਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਲਙ੍ਕਰੋਤਿ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੇਵ ਭੁਵਨਮ੍ ਨਵਾ
ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚੰਦਨਿ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਪਤਾਕਾਯਾ ਧਿਯੋ ਧਵਲਚਾਮਰਮ੍ । ਵਿਚਾਰੋ ਰਾਜਤੇ ਜਨ੍ਤੋ ਰਜਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਸਚਾਈ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਈ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਚਿੱਟਾ ਚਮਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਾਂਦ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਚਾਰਵੋ ਭਾਵਾ ਭਾਸਯਨ੍ਤੋ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ । ਭਾਨ੍ਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਵਦ੍ ਭਗ੍ਨਭੂਯੋਭਵਭਯਾਮਯਾਃ
ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਸੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਮਨੋਮੋਹਕਲ੍ਪਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਹਾਰਕਃ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਮਸਿ ਵੇਤਾਲੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਡਰ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ ਪਰੇਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾ ਅਵਿਚਾਰਣਚਾਰਵਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸਦ੍ਭਾਵਾ ਵਿਚਾਰਵਿਸ਼ਰਾਰਵਃ
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਜੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਛੁਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਸਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਂਸੋ ਨਿਜਮਨੋਮੋਹਕਲ੍ਪਿਤੋ ऽਨਲ੍ਪਦੁਃਖਦਃ । ਸਂਸਾਰਚਿਰਵੇਤਾਲੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰਕ ਡਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਨਿਰਾਬਾਧਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਪਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧੀਮਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਂ ਵਿਚਾਰੋਗ੍ਰਤਰੋਃ ਫਲਮ੍
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਸਮਝੋ।
ਅਚਲਸ੍ਥਿਤਿਨੋਦਾਰਪ੍ਰਕਟਾਭੋਗਤੇਜਸਾ । ਤੇਨ ਨਿष੍ਕਾਮਤੋਦੇਤਿ ਸ਼ੀਤਤੇਵੋਦਿਤੇਨ੍ਦੁਨਾ
ਜੋ ਅਡੋਲ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ।
ਚਿਨ੍ਤਾਜ੍ਵਰਮਹੌषਧ੍ਯਾ ਸਾਧੁਚਿਤ੍ਤਨਿषਣ੍ਣਯਾ । ਤਯੋਤ੍ਤਮਤ੍ਵਪ੍ਰਦਯਾ ਨਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ ਨੋਜ੍ਝਤਿ
ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਜ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਕੁਝ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ।
ਤਤ੍ ਸਦਾਲਮ੍ਬਨਂ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਆਭਾਸਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਖਮ੍ ਇਵਾਤਿਤਤਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਉਹ ਸਦਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਵੱਡੀ ਝਲਕ ਬਣ ਕੇ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉੱਠਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਸਭ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਨ ਚਾਦਤ੍ਤੇ ਨ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਕੇਵਲਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਞ੍ ਜਗਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਗਵਾਹ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਾਪਿ ਬਾਹ੍ਯੇ ऽਵਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਚ ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ ਮਜ੍ਜਤਿ
ਉਹ ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਟਿਕਦਾ; ਨਾ ਕਰਮ ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਕਰਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ।
ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਗਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ । ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਨਾਤਿ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਭਾਤਿ ਪੂਰ੍ਣ ਇਵਾਰ੍ਣਵਃ
ਉਹ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਤਸ਼ਟ ਹੈ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂਰੂਪੇਣ ਮਨਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮਹਾਸ਼ਯਾਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਹਿ ਯੋਗਿਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਉषਿਤ੍ਵਾ ਸੁਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਧੀਰਾਸ੍ ਤੇ ਯਾਵਦੀਪ੍ਸਿਤਮ੍ । ਤਨੁਮ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੇਵਲਤਾਂ ਤਤਾਮ੍
ਜੋ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਰ ਤੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੋ ऽਹਂ ਕਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸਾਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਪਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਧੀਮਤਾ । ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?' ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਤਮ-ਜਾਂਚ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ।
ਕਾਰ੍ਯਸਙ੍ਕਟਸਨ੍ਦੇਹਂ ਰਾਜਾ ਜਾਨਾਤਿ ਰਾਘਵ । ਨਿष੍ਫਲਂ ਸਫਲਂ ਵਾਪਿ ਵਿਚਾਰੇਣੈਵ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਰਾਘਵ, ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵੇਦਵੇਦਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਰਣਮ੍ । ਨਿਰ੍ਣੀਯਨ੍ਤੇ ਵਿਚਾਰੇਣ ਦੀਪੇਨੇਵ ਭੁਵੋ ਨਿਸ਼ਿ
ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨष੍ਟਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰੇषੁ ਬਹੁਤੇਜਸ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਜਿਹ੍ਮਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵ੍ਯਵਹਿਤਂ ਵਿਚਾਰਚ੍ ਚਾਰੁਲੋਚਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅੱਖ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਾਨ੍ਧੋ ਹਿ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼ੋਚ੍ਯਸ਼੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਵਿਵੇਕਾਤ੍ਮਾ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਵਸ੍ਤੁषੁ
ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਪਤਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜੋ ਅਕਲ ਦੀ ਅੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਮਯੀ ਪਾਲ੍ਯਾ ਮਹਾਨਨ੍ਦੈਕਸਾਧਨੀ । ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਨ ਵਿਚਾਰਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ
ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਜੀਬੀ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਵਿਚਾਰਚਾਰੁਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਤਾਮ੍ ਅਪਿ ਰੋਚਤੇ । ਪਰਿਪਕ੍ਵਂ ਚਮਤ੍ਕਾਰਿ ਸਹਕਾਰਫਲਂ ਯਥਾ
ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅੰਬ ਸਭ ਨੂੰ ਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਕਾਨ੍ਤਮਤਯੋ ਨਾਨੇਕੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਪਤਨ੍ਤਿ ਦੁਃਖਗਰ੍ਤੇषੁ ਜ੍ਞਾਤੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤਯੋ ਨਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।