ਅਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਬਦ੍ਧੋ ऽਸਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਬਧ੍ਯਸੇ । ਰਾਮ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਬੋਧਯਸ੍ਵ ਬਲਾਦ੍ ਅਤਃ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਗਾ।
ਯਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਦਤੇ ਚ ਯਥਾਗਤਮ੍ । ਅਵਾਸਨਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਕੋਮਲਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤਾ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਰਹਿਤੈਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਆਹਰਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋषਿ ਖਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੌ ਵਾਰੀ ਹਲਚਲ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਕਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾਨੁਭਵਨ੍ ਭਵ੍ਯ ਨ ਭੂਯੋਭਵਭਾਗ੍ ਅਸਿ
ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਤਿੰਨੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ 'ਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾ ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਾਰਪ੍ਰਲਯੋਦਯੌ । ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਾਦ੍ ਅਨੁਨ੍ਮੇषਂ ਮਨਃ ਕੁਰੁ
ਮਨ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸृਤੇਃ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੌ । ਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਪ੍ਰਯੋਗਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਉਨ੍ਮੇषਰਹਿਤਂ ਕੁਰੁ
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੇ ਸਿਕੁੜਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੌ । ਤਦ੍ ਵਿਲੀਨਂ ਕੁਰੁ ਬਲਾਦ੍ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗਮੈਃ
ਮੂਰਖਤਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ।
ਯਥਾ ਵਾਤਰਜਸ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਭ੍ਰਵੇਦਨਮ੍ । ਤਥਾ ਚਿਤਾ ਚੇਤ੍ਯਤਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਧੂੜ ਤੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਸਤੰਭ, ਬੱਦਲ ਆਦਿ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਕਮਪਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਪਨ੍ਦਜੇਯਂ ਜਗਦ੍ਗਤਿਃ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਲੋਕਕੁਡ੍ਯਾਦਿਸਙ੍ਗਜਾ ਵਰ੍ਣਧੀਰ੍ ਇਵ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ ਦੀ ਸਮਝ ਕੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਪਨ੍ਦਾਭਾਵੇ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਵੇਦਨਾ ਭਵਦਾਭਾਸਾ ਚਿਤ੍ਰਪੁਂਸਾਮ੍ ਇਵਾਸ਼ਯੇ
ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦੋਤ੍ਥਿਤਾ ਮਾਯਾ ਤਦਭਾਵੇ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋਤ੍ਥਿਤਾ ਵੀਚਿਸ੍ ਤਦਭਾਵੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਮਾਇਆ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤ੍ਯਾਗਤੋ ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਬੋਧਾਦ੍ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਰੋਧਨਾਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਂ ਯਾਤੇ ਕੁਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਾਸ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਹਿਲਚਲ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਵਾ ਨਿਰੋਧੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨਿਰਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਸੁਖਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਤਦਨ੍ਤੈਕਾਨ੍ਤਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਮਨਃਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸੁਖਮ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ । ਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਦੌ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮਰੌ ਹਿਮਗृਹਂ ਯਥਾ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਣਮਿਟ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਮਜਂ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਵਚਸਾਂ ਸੁਖਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨੋਦੇਤਿ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬਿਆਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ, ਜੋ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਭਵਤਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਬੋਧਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤੋਦਿਤਾ । ਬਾਲਵੇਤਾਲਵਤ੍ ਤੇਨ ਮੋਹਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਘਨਤਾਂ ਗਤਾ
ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਭ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਬੋਧਾਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਤਾਮ੍ਰਂ ਹੇਮੀਕृਤਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਮਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਜ੍ਞਚਿਤ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਨਾਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ਯਤ੍ਵਭਾਕ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਬੋਧਾਤ੍ ਤਾਮ੍ਰਸੁਵਰ੍ਣਵਤ੍
ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਨ 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਸਤਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਭ੍ਰਮਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਬੋਧੇਨ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਬੋਧਾਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਹ ਮਨ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਯਾਤਂ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ । ਵਿਹृਤ੍ਯ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਮਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਤ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਭੂਰਿਭੁਵਨਭ੍ਰਮਵਿਭ੍ਰਮੌਘੈਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮਮ੍ ਅਨੇਕਤਯੈਕਮ੍ ਏਵ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਨੇਤਰਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚੈਤ੍ਤਾਦਿ ਕਾਞ੍ਚਨਹृਦੀਵ ਹਿ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ, ਬੇਅੰਤ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਾਗ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੇਮਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਾਯ ਵਿਸ੍ਮਯੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਅਪੂਰ੍ਵਾਮ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ ਰਾਮ ਰਮ੍ਯਾਂ ਕਥਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਹੁਣ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜੋ ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਪੁਲਂ ਵਿਮਲਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯੁਗੈਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਜਰਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਬਿਲ੍ਵਫਲਂ ਮਹਤ੍
ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੇਲ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ਰਸਾਧਾਰਂ ਸੁਧਾਮਧੁਰਸਾਰਵਤ੍ । ਪੁਰਾਣਮ੍ ਅਪਿ ਬਾਲੇਨ੍ਦੁਦਲਮਾਰ੍ਦਵਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਸਰੂਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਗਾ ਨਰਮ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੂਢਸਹ੍ਯਮਹਾਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਾਦ੍ਰਿਤृਣਾਵਲੇਃ । ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵਾਤ੍ਯਾਯਾ ਅਪਿ ਵੇਗੈਰ੍ ਅਚਾਲਿਤਮ੍
ਸਹਿਆ, ਮਹਾਮੇਰੁ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੀਆਂ ਹੋਣ।
ਯੋਜਨਾਯੁਤਕੋਟੀਨਾਂ ਕੋਟਿਲਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ । ਵੈਪੁਲ੍ਯੇਨਾਪਰਿਚ੍ਛੇਦ੍ਯਂ ਫਲਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਉਸ ਫਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ-ਕੋਟੀਆਂ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਲ ਅਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਫਲਸ੍ਯੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨਿ ਸਮੀਪਤਃ । ਹਰਨ੍ਤਿ ਲੀਲਾਂ ਸ਼ੈਲੇ ऽਧੋ ਰਾਜਿਕਾਕਣਪਦ੍ਧਤੇਃ
ਇਸ ਬਿਲਵਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਫਲ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਰਸਾਪੂਰਾਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵੀਂ ਰਸਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੇਤੇ ਨੋ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਰਾਘਵ षਡ੍ਰਸਃ
ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਵੱਧ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਚੌਂਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੁਆਦ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਛੇ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।