ਵਾਤਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ । ਤ੍ਵਕ੍ਸਤ੍ਤਾ ਤੈਜਸੀ ਸਤ੍ਤਾ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ
ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਕੰਪਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਛੂਹ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ—
ਦृਕ੍ਸਤ੍ਤਾ ਜਲਸਤ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਾਦਸਤ੍ਤਾ ਤਥਾਪਿ ਚ । ਤਥੈਵ ਰਸਸਤ੍ਤਾ ਚ ਗਨ੍ਧਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ—
ਭੂਸਤ੍ਤਾ ਦੇਹਸਤ੍ਤਾ ਚ ਪਿਣ੍ਡਸਤ੍ਤਾ ਚ ਪੀਵਰੀ । ਦੇਸ਼ਸਤ੍ਤਾ ਕਾਲਸਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਃ
ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਗਠੜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਭਰਾਵਟ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਥਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸਤ੍ਤਾਗਣਂ ਚੇਤਃ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤ੍ਯ ਖਰੂਪਧृਤ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਬੀਜਵਜ੍ ਜੀਵਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦਗੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਓਟ ਸਮੇਤ ਚਮਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਚਾਤਿਵਾਹਿਕਃ । ਅਪਰਾਬੋਧਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਂਸ਼ਵਿਭਾਗਵਤ੍
ਇਹ ਪੁਰਯਸ਼ਟਕ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤਿਵਾਹਿਕ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਯਦ੍ ਅਙ੍ਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਨ ਜਾਤਂ ਨ ਚ ਸਦ੍ਰੂਪਂ ਨ ਚਿਦਾਦਿ ਨ ਚੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਨਾ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ।
ਪਰੇ ਪਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮ ਸਤ੍ । ਜਲਪੀਠਸ੍ਯ ਜਠਰੇ ਜਲਦ੍ਰਵਵਿਲਾਸਵਤ੍
ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਵੇਦਨੈਕਾਤ੍ਮ ਪृਥਗ੍ ਏਤਦ੍ ਅਚੇਤਿਤਮ੍ । ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੋਪਮਮ੍
ਇਹ ਅਲੱਗ ਹੋਈ ਅਚੇਤਨਤਾ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਿਵਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਅਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਵਾ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਸ੍ਤੁਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਥੈਤਦ੍ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਅਣੁਤਾਂ ਸ੍ਵਤਃ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਤ੍ਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਏਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਫਿਰ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇਪਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਉਸ ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਣੁਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਛੋਟੇਪਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੋਟਾਪਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪੁਰੁषਰੂਪੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ ਪੁਰੁषਾਕृਤਿਮ੍ । ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁष੍ਟਂ ਪੁष੍ਟਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵ ਏਤਦਵਸ੍ਥੋ ऽਥ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਅਸਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ — ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਕਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰੋਪਮਮ੍ । ਜਗਦ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਕਾਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ਦੁਃਖਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਸਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਜਗਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਃ ਕਿਂ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਕੇਨ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਵਾਸਨਾ ਕੁਤਃ । ਕਥਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੇਣਾਙ੍ਗ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਪੀਯਤੇ
ਫਿਰ, ਕਿਸ ਨੂੰ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ?
ਸਸ੍ਰष੍ਟਰਿ ਤੁ ਸਾਹਨ੍ਤੇ ਸਮਨੋਮਨਨਾਦਿਕੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਜਗਤਿ ਯਤ੍ ਸਤ੍ ਤਤ੍ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਗੈਰਾ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਨੋ ਵਾਸਨਾ ਨੈਵ ਵਾਸਕਂ ਨ ਚ ਵਾਸ੍ਯਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲਭ੍ਰਮਃ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ ਲੱਗੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਹਿ ਯਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਵਿਲੀਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕੈਵਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਹਿ ਵੇਤਾਲ ਇਵੇਤ੍ਥਂ ਚਿਤ੍ਤਵਾਸਨਾ । ਉਦਿਤੇਯਂ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਟੱਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਯਾਂ ਜਗਤਿ ਚ ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲੇ ਚ ਯਃ । ਸਾਸ੍ਥਸ੍ ਤਂ ਚਿਦ੍ਘਨਤਰਂ ਨੋਪਦੇਸ਼੍ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਇਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਹੈ।
ਜੀਵਂ ਵਿਵੇਕਿਨਮ੍ ਇਹੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਨੋ ਬਾਲਮ੍ ਉਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ ਆਰ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਕਿਲ ਯਃ ਕਨਕਾਵਦਾਤਾਂ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਪੁਰੁषਾਯ ਸੁਤਾਂ ਦਦਾਤਿ
ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਇੱਥੇ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ, ਚੰਚਲ, ਝੂਠੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਤਤਸ੍ ਸ ਜੀਵੋ ਭਗਵਨ੍ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਦੇਹਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਨਭਸ੍ਸਂਸ੍ਥਃ ਕਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਹਿ
ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਹ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਵਦ੍ ਵਪੁਃ । ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੋ ਯਥਾ
ਉੱਚਤਮ, ਅਤੀਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੋ ऽਪਿ ਹਿ । ਯਥਾ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਥਾ ਜੀਵਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਦृਕ੍
ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਗਾੜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ-ਜਿਸ਼ਮ ਤੁਰੰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਨਾਤਨੋ ऽਹਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧਾਸ੍ ਤਤਃ । ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਥਿਤਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਫਿਰ, 'ਮੈਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਏਵਂ ਸ ਸਰ੍ਗੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਸਦਾਸ਼ਿਵਃ । ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੋ ਨਾਭ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਪਿਤਾਮਹਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਦਾਰਥ 'ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ 'ਵਿਸ਼ਨੁ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਜੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਪਿਤਾਮਹਸ੍ ਸ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਚੇਤਰਃ । ਸ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਾਮਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੁष੍ਟਃ ਪ੍ਰਥਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਾਂ ਮਨੋਮੂਰ੍ਤਿਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਵੇਤਾਲਕੋ ਯਥਾ । ਭ੍ਰਮਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤੁ ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਜਗਦ੍ਗਤਿਃ
ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਵਾਂਗ। ਪਰ ਭਟਕਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਉਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।