ਯੋ ऽਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ੍ ਸਂਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੇਵਲਮ੍ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਮੇਰੁਰ੍ ਅਣੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜਾਣ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ।
ਸਾ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਅਵਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਯਾਤਿ ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਤਾਮ੍ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਵਤੀ ਨੂਨਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਾਨ੍ਤਪਦਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਭਾਵਿਤਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ । ਪੁਰੁषਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਵਵਾਰਣਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਨੌਂ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾ ਅਹਨ੍ਤਾਂ ਯਾਤਾਯਾ ਦੇਸ਼ਤਾਕਾਲਤਾਖਤਾਃ । ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਰੂਪਿਣ੍ਯਸ੍ ਸਖ੍ਯ ਏਵ ਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭਿਸ੍ ਸਂਵਲਿਤਾ ਸਾਥ ਸਤ੍ਤਾ ਜੀਵਾਭਿਧਾਨਕਾ । ਭਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਪਵਨਸ੍ਯੇਵ ਲੇਖਿਕਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਕੰਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾਭੂਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯੈਕਵਿਲਾਸਿਨੀ । ਬੁਦ੍ਧਿਤਾਮ੍ ਅਨੁਯਾਤਾ ਸਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਪਦਾਸ੍ਥਿਤਾ
ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸਚੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨੁਗਮ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਰੂਪਯਾ
ਬੋਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿੱਸਦੀ ਨਹੀਂ।
ਮਿਲਿਤ੍ਵੈष ਗਣਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਸਮਨੁਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਬੀਜਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਖਿਨਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲਤ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋਕ੍ਤਿਭਾਜਨਂ ਤਦ੍ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਰੂਪਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਜੋ 'ਅਤੀਵਾਹਿਕ ਸਰੀਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਾਤਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ, ਆਪਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵਾਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚੇਤਸੀਮਾ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਇਵ ਸਹੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੱਛੋਂ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ।
ਵਾਤਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ । ਤ੍ਵਕ੍ਸਤ੍ਤਾ ਤੈਜਸੀ ਸਤ੍ਤਾ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ
ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਕੰਪਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਛੂਹ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ—
ਦृਕ੍ਸਤ੍ਤਾ ਜਲਸਤ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਾਦਸਤ੍ਤਾ ਤਥਾਪਿ ਚ । ਤਥੈਵ ਰਸਸਤ੍ਤਾ ਚ ਗਨ੍ਧਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ—
ਭੂਸਤ੍ਤਾ ਦੇਹਸਤ੍ਤਾ ਚ ਪਿਣ੍ਡਸਤ੍ਤਾ ਚ ਪੀਵਰੀ । ਦੇਸ਼ਸਤ੍ਤਾ ਕਾਲਸਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਃ
ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਗਠੜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਭਰਾਵਟ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਥਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸਤ੍ਤਾਗਣਂ ਚੇਤਃ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤ੍ਯ ਖਰੂਪਧृਤ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਬੀਜਵਜ੍ ਜੀਵਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦਗੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਓਟ ਸਮੇਤ ਚਮਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਚਾਤਿਵਾਹਿਕਃ । ਅਪਰਾਬੋਧਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਂਸ਼ਵਿਭਾਗਵਤ੍
ਇਹ ਪੁਰਯਸ਼ਟਕ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤਿਵਾਹਿਕ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਯਦ੍ ਅਙ੍ਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਨ ਜਾਤਂ ਨ ਚ ਸਦ੍ਰੂਪਂ ਨ ਚਿਦਾਦਿ ਨ ਚੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਨਾ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ।
ਪਰੇ ਪਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮ ਸਤ੍ । ਜਲਪੀਠਸ੍ਯ ਜਠਰੇ ਜਲਦ੍ਰਵਵਿਲਾਸਵਤ੍
ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਵੇਦਨੈਕਾਤ੍ਮ ਪृਥਗ੍ ਏਤਦ੍ ਅਚੇਤਿਤਮ੍ । ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੋਪਮਮ੍
ਇਹ ਅਲੱਗ ਹੋਈ ਅਚੇਤਨਤਾ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਿਵਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਅਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਵਾ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਸ੍ਤੁਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਥੈਤਦ੍ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਅਣੁਤਾਂ ਸ੍ਵਤਃ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਤ੍ਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਏਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਫਿਰ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇਪਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਉਸ ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਣੁਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਛੋਟੇਪਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੋਟਾਪਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪੁਰੁषਰੂਪੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ ਪੁਰੁषਾਕृਤਿਮ੍ । ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁष੍ਟਂ ਪੁष੍ਟਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵ ਏਤਦਵਸ੍ਥੋ ऽਥ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਅਸਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ — ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਕਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰੋਪਮਮ੍ । ਜਗਦ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਕਾਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ਦੁਃਖਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਸਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਜਗਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਃ ਕਿਂ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਕੇਨ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਵਾਸਨਾ ਕੁਤਃ । ਕਥਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੇਣਾਙ੍ਗ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਪੀਯਤੇ
ਫਿਰ, ਕਿਸ ਨੂੰ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ?
ਸਸ੍ਰष੍ਟਰਿ ਤੁ ਸਾਹਨ੍ਤੇ ਸਮਨੋਮਨਨਾਦਿਕੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਜਗਤਿ ਯਤ੍ ਸਤ੍ ਤਤ੍ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਗੈਰਾ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਨੋ ਵਾਸਨਾ ਨੈਵ ਵਾਸਕਂ ਨ ਚ ਵਾਸ੍ਯਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲਭ੍ਰਮਃ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ ਲੱਗੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਹਿ ਯਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਵਿਲੀਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕੈਵਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਹਿ ਵੇਤਾਲ ਇਵੇਤ੍ਥਂ ਚਿਤ੍ਤਵਾਸਨਾ । ਉਦਿਤੇਯਂ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਟੱਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।