ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਰਂ ਨਿਘृष੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਞ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਕਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗਾਰਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਲਾ ਰਗੜ ਕੇ ਤੇ ਧੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕਾਲਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਾਫ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਚ੍ ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਢ੍ਯੈਰ੍ ਭਾਗੈਰ੍ ਭਾਗਂ ਵਿਚਾਰਯਨ੍ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਸ੍ ਤਾਮਸਂ ਨਾਸ਼ਾਦ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਆਤ੍ਮੋਦਯਸ੍ ਤਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਵਿਚਾਰਯਤਿ ਚਾਤ੍ਮਨਾ । ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤੀਹ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਵਿਦੁਃ
ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਾਨੇਵਾਤ੍ਮਾਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਰਮਾ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਢੰਗ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਗੁਰੁਰ੍ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਨ੍ਦਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਨਾਪ੍ਯਤੇ
ਗੁਰੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਕਾਰਣਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਕ੍ਰਮਾ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਬੋਧਤਃ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯੋ ऽਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੌੜੀ-ਪੌੜੀ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੇਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਮਾ ਗੁਰੋਰ੍ ਵਾਚਾ ਨ ਚਾਨਘ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੈष ਸ੍ਵਬੋਧਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ! ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਵਿਨਾ ਚਾਤ੍ਮਾ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਏਤਤ੍ਸਂਯੋਗਸਤ੍ਤੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ
ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਿष੍ਯਾਣਾਂ ਚਿਰਸਂਯੋਗਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਹਨੀਵ ਜਨਾਚਾਰ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਗੁਰੂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ਼ਿਵ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮਭਿਃ
ਕਰਮ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁਕਾਵੇ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸ਼ਿਵ', 'ਆਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤ' ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ਰੂਪੇਣੈਵ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਾ । ਤਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਤਰਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਸਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਅਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤਯਾ ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਵਵਿਦ੍ਯੈਰ੍ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਨਕਲਙ੍ਕਕਲਿਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਉਥੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੁਖਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਦੂਰ ਏਵ ਤਿष੍ਠਦ੍ਭਿਰ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਸ੍ਯ ਤੈਃ । ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਕਬੋਧਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਰਚਨਾਯ ਚ
ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਰੁਦ੍ਰਪ੍ਰਮੁਖੈਰ੍ ਲੋਕਪਾਲੈਸ੍ ਸਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਪੁਰਾਣਵੇਦਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਯੇ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਿਵ ਆਤ੍ਮੇਸ਼ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਸ਼੍ਵਰਾਦਿਕਾਃ । ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਨਿਸ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਪृਥਗ੍ ਈਸ਼੍ਵਰੇ
ਚੇਤਨਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ਿਵ, ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤੂ ਲਈ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਨਾਮਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵੇਣਾਰ੍ਚਯਨ੍ ਸੁਖਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਭੋਃ
ਇਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿ, ਮਿਤਰ।
ਸ਼ਿਵ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇ ऽਸ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । ਸਵਾਸਨੈਰ੍ ਵਿਰਚਿਤਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
‘ਸ਼ਿਵ’, ‘ਆਤਮਾ’, ‘ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਦੇਵਾਰ੍ਚਨਂ ਕੁਰ੍ਵਞ੍ ਜ੍ਞੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਮਦਾਦਯੋ ਭृਤ੍ਯਾਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵਰਗੇ ਵੀ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਤਨ੍ ਮੇ ਸਮਾਸੇਨ ਭਗਵਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਯੋ ऽਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ੍ ਸਂਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੇਵਲਮ੍ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਮੇਰੁਰ੍ ਅਣੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜਾਣ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ।
ਸਾ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਅਵਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਯਾਤਿ ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਤਾਮ੍ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਵਤੀ ਨੂਨਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਾਨ੍ਤਪਦਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਭਾਵਿਤਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ । ਪੁਰੁषਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਵਵਾਰਣਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਨੌਂ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾ ਅਹਨ੍ਤਾਂ ਯਾਤਾਯਾ ਦੇਸ਼ਤਾਕਾਲਤਾਖਤਾਃ । ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਰੂਪਿਣ੍ਯਸ੍ ਸਖ੍ਯ ਏਵ ਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭਿਸ੍ ਸਂਵਲਿਤਾ ਸਾਥ ਸਤ੍ਤਾ ਜੀਵਾਭਿਧਾਨਕਾ । ਭਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਪਵਨਸ੍ਯੇਵ ਲੇਖਿਕਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਕੰਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾਭੂਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯੈਕਵਿਲਾਸਿਨੀ । ਬੁਦ੍ਧਿਤਾਮ੍ ਅਨੁਯਾਤਾ ਸਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਪਦਾਸ੍ਥਿਤਾ
ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸਚੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨੁਗਮ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਰੂਪਯਾ
ਬੋਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿੱਸਦੀ ਨਹੀਂ।
ਮਿਲਿਤ੍ਵੈष ਗਣਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਸਮਨੁਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਬੀਜਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਖਿਨਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲਤ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋਕ੍ਤਿਭਾਜਨਂ ਤਦ੍ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਰੂਪਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਜੋ 'ਅਤੀਵਾਹਿਕ ਸਰੀਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਾਤਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ, ਆਪਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵਾਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚੇਤਸੀਮਾ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਇਵ ਸਹੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੱਛੋਂ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ।