ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾ ਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਮਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਵੇ । ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਪृਥਗ੍ਰੂਪਾ ਵਹ੍ਨੌ ਹਿਮਕਣਾ ਇਵ
ਮੋਹ, ਵੈਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਦੇ ਕਣ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਰਾਜਤ੍ਵਦੀਨਤ੍ਵਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਵੇਦਨਮ੍ । ਆਤ੍ਮੀਯਂ ਪਰਕੀਯਂ ਚ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਰ੍ਚਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਚਮਕ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਸੁਖ, ਦੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ, ਚਾਹੇ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮ੍ ਏਵਾਰ੍ਚਾਂ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਏਵ ਚ । ਘਟਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਯੈਵ ਵਾ
ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ।
ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਏਕਂ ਭਾਸੁਰਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਸੁਭਾਵ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਇਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜੀਵਾਦਿਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਨੂਨਂ ਵਿਸ੍ਮृਤਵਾਨ੍ ਇਵ
ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਪੂਜ੍ਯਪੂਜਕਪੂਜਾਖ੍ਯੋ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰੋਦਿਤੋ ਵृਥਾ
ਅਨੰਤ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸੁਭਾਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਖਰੀ ਵਖਰੀ ਭਾਵਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਹਨ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਨਿਯਤਾਕਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤੀਸ਼੍ਵਰੇ । ਯਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੂਜ੍ਯਪੂਜਾਮਯਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਪੂਜ੍ਯਪੂਜਾਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਦੇਵੋ ऽਨਿਤ੍ਯੋ ऽਮਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਨੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਾਜਨਮ੍
ਜੋ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।
ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸृਤਾਚ੍ਛਾਚ੍ਛਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਨਃ । ਨੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ऽਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਯੇषਾਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਨ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ, ਹੋਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਤਦੀਯਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਥੇਮਾਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਚ । ਸਮਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਮਨਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਵੀਤਰਾਗੋ ਨਿਰਾਮਯਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਪਣਾਓ। ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮ, ਟਿਕਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਰੋਗ-ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖੋ।
ਕਾਰ੍ਯੋਪਹਾਰੈਰ੍ ਅਭਿਤੋ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਰ੍ ਅਖਿਨ੍ਨਧੀਃ । ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਰ੍ਚਯਂਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਸੁਖਦੁਃਖਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੈਃ
ਜੋ ਵੀ ਸਾਧਨ ਮਿਲਣ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਥੱਕਣ ਨਾ ਦਿਓ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋ। ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
ਅਧਿਗਤਵਤਿ ਸਾਧਾਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਨੂਨਂ ਤ੍ਵਯਿ ਤਰਲਿਤਜੀਵਂ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ । ਨ ਲਗਤਿ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਫਾਟਿਕਾਙ੍ਗੇ ਨਵਸਦਨ ਇਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕੇ ਕਲਙ੍ਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਚੰਗੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਨਮ, ਦੁਖ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੰਨਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ, ਸਾਫ਼ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਸ਼ਿਵਃ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਦੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਾ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸ਼ਿਵ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਤਤ੍ ਸਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵ ਚ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਭੇਦੋ ਭਗਵਂਸ੍ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ 'ਉਹ', 'ਹੋਣਾ', 'ਕੁਝ', 'ਕੁਝ ਨਹੀਂ', 'ਖਾਲੀ', ਜਾਂ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਂ ਸਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਾਦ੍ ਯਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਗਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਮ੍ ਈਸ਼ਾਨ ਵਦ ਕੇਨਾਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਵੀ ਦਿਸਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯੋ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਕੇਵਲਂ ਨਾਮ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਰ੍ ਏਵ ਸੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਭਾਗੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾਮਭਿਃ
ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ — ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ — ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਯਾਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂ ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਨ੍ਨ੍ ਇਹ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਮਲਂ ਮਲੇਨਾਪਹਰਨ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞੋ ਰਜਕੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਹੇਠੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਧੋਬੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯ ਆਗਤੇ । ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੈष ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਰਂ ਨਿਘृष੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਞ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਕਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗਾਰਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਲਾ ਰਗੜ ਕੇ ਤੇ ਧੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕਾਲਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਾਫ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਚ੍ ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਢ੍ਯੈਰ੍ ਭਾਗੈਰ੍ ਭਾਗਂ ਵਿਚਾਰਯਨ੍ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਸ੍ ਤਾਮਸਂ ਨਾਸ਼ਾਦ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਆਤ੍ਮੋਦਯਸ੍ ਤਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਵਿਚਾਰਯਤਿ ਚਾਤ੍ਮਨਾ । ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤੀਹ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਵਿਦੁਃ
ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਾਨੇਵਾਤ੍ਮਾਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਰਮਾ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਢੰਗ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਗੁਰੁਰ੍ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਨ੍ਦਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਨਾਪ੍ਯਤੇ
ਗੁਰੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਕਾਰਣਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਕ੍ਰਮਾ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇ ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਬੋਧਤਃ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯੋ ऽਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੌੜੀ-ਪੌੜੀ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੇਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਮਾ ਗੁਰੋਰ੍ ਵਾਚਾ ਨ ਚਾਨਘ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੈष ਸ੍ਵਬੋਧਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ! ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਵਿਨਾ ਚਾਤ੍ਮਾ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਏਤਤ੍ਸਂਯੋਗਸਤ੍ਤੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ
ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਿष੍ਯਾਣਾਂ ਚਿਰਸਂਯੋਗਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਹਨੀਵ ਜਨਾਚਾਰ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਗੁਰੂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।