ਚਿਤਾ ਸਞ੍ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਦੇਹੋ ਨ ਤੁ ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਪ੍ਰਭੁਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਮਕृਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਲਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੇਨੇਦਂ ਦੇਹਗੇਹਂ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ । ਪ੍ਰਾਣਹੀਨਂ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਮੂਕਵਤ੍
ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ-ਘਰ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਕੰਪਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਾਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਛੱਡ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਲਨੀ ਪਾਵਨੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਂਵੇਦਨੀ ਚਿਤੇਃ । ਸਾਮੂਰ੍ਤਾ ਖਾਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤੈਵਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਬਬ ਹੈ।
ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਣਦੇਹੌ ਵਿਯੋਗਾਤ੍ਮਕ ਏਵ ਚ । ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਖਾਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕਿਂ ਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਭਟਕਣਾ?
ਮਨਃਪ੍ਰਾਣਮਯੇ ਦੇਹੇ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਰਾਜਤੇ । ਮਕੁਰੇ ਚਾਮਲਾਭਾਸੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਛਾਂਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰਗਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਲੋਪੇਤੇ ਮਕੁਰੇ ਮੁਨਿਨਾਯਕ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਸਤੂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਆਇਨਾ ਮੈਲ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਗਤਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ऽਪਿ ਦੇਹਕੇ । ਸਰ੍ਵਗਾਪਿ ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯੂਨਾ ਬੋਧਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦ ਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ ਤੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਬੋਧਾਤ੍ ਕਲਙ੍ਕਵਿਕਲਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪਰਮਾ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਵਿਦੁਰ੍ ਦੇਵਂ ਤਦਭ੍ਯਾਸਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਰ੍ਥਦਂ ਤਥਾ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਕਲੰਕ ਤੇ ਕਮੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹਰਿਸ੍ ਸ ਸ਼ਿਵਸ੍ ਸੋ ऽਜਸ੍ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਨਿਲਾਨਲਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਵਪੁਸ੍ ਸ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਹੀ ਹਰਿ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਅਜ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ ਸਂਵਿਚ੍ ਚੇਤਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਵੇਸ਼ੋ ਦੇਹਭृਦ੍ ਧਾਤਾ ਦੇਵਦੇਵੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ
ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਹਾਰ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਤਸ੍ ਸਮੁਲ੍ਲਾਸਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤੀਵ ਕੇਚਨ । ਯੇ ਨਾਮ ਤੇ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦਯਃ । ਕਣਾਸ੍ ਤਪ੍ਤਾਯਸ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਰ੍ ਇਵ ਬਿਨ੍ਦਵਃ
ਵੱਡੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਰਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਲਾਲ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਉੱਡਦੇ ਚਿੰਗਾਰੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਤੇष੍ਵ੍ ਈषਦ੍ਭ੍ਰਮਭੂਤੇषੁ ਜਾਤੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਪਰਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੇषੁ ਭ੍ਰਮਬੀਜੇषੁ ਕਲ੍ਪਨਾਜਾਲਕਰ੍ਤृषੁ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਟਕਣ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਤਸ਼ਾਖੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤਿ ਪੀਵਰੀ । ਵੇਦਵੇਦਾਰ੍ਥਦੇਵਾਦਿਜੀਵਜਾਲਜਟਾਵਤੀ
ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਅਨਨ੍ਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸृਤਾਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਦੇਸ਼ਕਾਲਾਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਮਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਰ੍ਣਨਾਸੁ ਕਃ
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹਰ ਵਾਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦੀਨਾਂ ਮਤੋ ਯਃ ਪਰਮਃ ਪਿਤਾ । ਮੂਲਬੀਜਂ ਮਹਾਦੇਵਃ ਪਲ੍ਲਵਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਿਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੜ੍ਹ-ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਲਈ।
ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਧਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਂਵੇਦਨੈਕਕृਤ੍ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪ੍ਰਦੋ ਭਾਸ੍ਵਾਨ੍ ਵਨ੍ਦ੍ਯੋ ऽਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦਾਮ੍
ਉਹ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਸ੍ਤੁਵਿषਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਸਦੋਦਿਤਃ । ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਗਤਯਾ ਸਰ੍ਵਗੋਚਰਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤਸ੍ਯਾਹ੍ਵਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਨਿਤ੍ਯਾਹੂਤਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥੋ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਵਚਿਤ੍
ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਜਾਪ, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਂ ਯਾਂ ਵਸ੍ਤੁਦਸ਼ਾਂ ਯਾਸਿ ਤਤ ਏਵ ਮੁਨੇ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸਮਵਾਪ੍ਨੋषਿ ਰੂਪਾਲੋਕਮਨੋਦृਸ਼ਾ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੂੰ ਜਿਸ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਚੰਗੀਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ।
ਆਦ੍ਯਂ ਪੂਜ੍ਯਂ ਨਮਸ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਘ੍ਯਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਏਨਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਾਨਾਂ ਸੀਮਾਨ੍ਤਂ ਮਹਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹਿਲਾ, ਪੂਜਣਯੋਗ, ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮਝ। ਇਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਜਰਾਸ਼ੋਕਭਯਾਪਹਮ੍ । ਸਮ੍ਭृष੍ਟਬੀਜਵਜ੍ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਨ ਭੂਯਃ ਪਰਿਰੋਹਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੋ ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
ਸਕਲਜਨ੍ਤੁषੁ ਜਨ੍ਤੁਪਦਪ੍ਰਦਂ ਵਿਦਿਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਸ੍ਯ ਯਤਵ੍ਰਤ । ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ਭਵਸਿ ਕਿਂ ਪਰਿਮਜ੍ਜਸਿ ਦृष੍ਟਿषੁ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਅਵਸਥਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਗਿਆਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਜਮ ਧਾਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ — ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ?
ਤਤਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਏਵੈਕਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਮਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਦੇਵਂ ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼੍ਵਰਾ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ — ਰੁਦਰ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬੀਜਂ ਸਮਸ੍ਤਬੀਜਾਨਾਂ ਸਾਰਂ ਸਂਸਾਰਸਂਸृਤੇਃ । ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਮਂ ਕਰ੍ਮ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍
ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਬੀਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਮ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਆਧਾਰ — ਇਸ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ।
ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣੌਘਾਨਾਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਅਨਾਬਿਲਮ੍ । ਭਾਵਨਂ ਭਾਵਨਾਂਸ਼ਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਭਵਾਤ੍ਮਕਂ
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਕਲਪਨਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸਤੀਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਚੇਤਨਂ ਚੇਤਨੌਘਾਨਾਂ ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਨਿ ਚੇਤਿਤਮ੍ । ਅਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਭੂਰਿਭਾਸਨਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਅਜਾਣਨਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਆਲੋਕਾਲੋਕਮ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਨਾਲੋਕ੍ਯਮ੍ ਅਲੋਕਜਮ੍ । ਅਬੀਜਂ ਜੀਵਬੀਜੌਘਂ ਚਿਦ੍ਘਨਂ ਵਿਮਲਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਮਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਮਹਾਸਤ੍ਤਾਦਿਸਨ੍ਤਾਨਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਹਸਤੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਯਂ ਭਵਤਿ ਰਾਗਾਤ੍ਮਾ ਰਞ੍ਜਕੋ ਰਞ੍ਜਨਂ ਰਜਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਕੁਡ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲਗਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਰੰਗਣ ਵਾਲਾ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸੋਹਣੀ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕੰਧ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਜਸਿ ਸ੍ਫਾਰੇ ਜਗਨ੍ਮਰੁਮਰੀਚਯਃ । ਸ੍ਫੁਰਿਤਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ ਕੋਟਿਸ਼ਃ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਮਿਰਾਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।