ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਨਰੋ ਦੁਃਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਸੁਖਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਅਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਸੁੱਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵ੍ਯਾਲਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤ੍ ਤਵ ਚੇਤਨਮ੍ । ਤਦਾਨਨ੍ਦਵਨੋਦ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਃ ਪਰਿਰਾਜਸੇ
ਜੇ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ।
ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਾਨਿਲੈਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਲਦਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਮ੍ ਏਹਿ ਸ਼ਰਦੀਵ ਨਭੋऽਨ੍ਤਰਮ੍
ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹਟਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਰਿਤਂ ਮਤ੍ਤਾਂ ਮਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋषਯਨ੍ । ਤਤ੍ਰੋਹ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਭਵਾਮਨਾਃ
ਮਨ ਦੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਮਸਤ ਨਦੀ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਥੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਿਲਨਿਰ੍ਧੂਤਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪਰ੍ਣਤृਣਾਂਸ਼ਵਤ੍ । ਭੂਤਾਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯਾਵਲੋਕਯ
ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਕਾਲੁष੍ਯਂ ਵਿਨਿਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਪਰਂ ਪ੍ਰਸਾਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਵਾਨ੍ ਭਵ
ਆਪਣੀ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਪਰਮ ਸੁਚੱਜਾ ਮਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯੇਹਾਤ੍ਮਾ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ, ਆਤਮਾ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਝੂਠਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਤਵਲਿਤਂ ਜਨ੍ਮਜ੍ਵਾਲਾਕਦਮ੍ਬਕਮ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਦੀਪਵਤ੍ ਪਰਿਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਬੁਝਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤृष੍ਣਾਕਰਞ੍ਜਲਤਿਕਾਮ੍ ਇਮਾਂ ਰੂਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮੂਲੋਦ੍ਧਰਣਾਤ੍ ਪਰਿਸ਼ੋषਵਤੀਂ ਕੁਰੁ
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬੇਲ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਕਲਪਨਾ—ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਦੇ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਤਥਾ ਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਨ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਭਰਮ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਤਾਵਚ੍ ਛੋਚਤਿ ਭੂਮਿਪਃ । ਭੂਮਿਪੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤਾ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਯ ਹृਦਿ ਸ੍ਮृਤਿਃ
ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਨਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਯਾ । ਸ਼ਰਦੇਵੋਪਗਤਯਾ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ ਜਾਡ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣੀ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨਵੀਂ ਯਾਦ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆਉਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਘਨਪ੍ਰਵਾਹਾ ਯੈਵ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇਹਾ ਸੈਵ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਯ ਏਵੋਚ੍ਚੈਸ੍ ਸ੍ਵਰਸ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ੍ ਸ ਏਵਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮ੍
ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਲਹਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸੁਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਏਕੋ ऽਹਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਾਂ ਭਾਵਯ ਭਾਵਨਾਮ੍ । ਤਯਾ ਭਾਵਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਭਵਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ: 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।' ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਦ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਭਾਗਭਾਸ੍ਵਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਪਦਂ ਪਰਮ੍ ਏਵ ਦੇਵਃ । ਪੂਜਾਂਸ਼ਪੂਜਨਸੁਪੂਜਕਪੂਜ੍ਯਰੂਪਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵ ਚਿਤ੍ਤਪਨੈਕਮੂਰ੍ਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਟੁੱਟ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਜਾ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ, ਚੰਗਾ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਪੂਜਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਦਸਦ੍ ਦੇਵਰੂਪਿ ਚ । ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਪਦਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਤ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਵੀ, ਰੱਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ।
ਚਿਤੇਃ ਕਲਙ੍ਕਵਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਇਤਿ ਸਂਸਾਰਿਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਅਕਲਙ੍ਕਮ੍ ਅਸਂਸਾਰਿ ਤਚ੍ ਚਾਭਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਲਙ੍ਕਾ ਚਿਨ੍ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਏਤਾਮ੍ ਏਵ ਕਲਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵਤ੍ਵਾਭਿਨ੍ਨਾਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਮੈਲ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਹੱਦ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਰ੍ਥਾਕਾਰਤਾਭਾਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਜ੍ਝਤੀ । ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਤਾਂ ਧਤ੍ਤੇ ਨਸਤ੍ਯਾਂ ਸਦ੍ ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਹੋਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਿਰਂਸ਼ਾ ਸਤ੍ਯੈਕਾ ਸਤ੍ਤਾ ਚੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਿਃ । ਵਿਮੁਕ੍ਤਾ ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਸ੍ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਪਿ ਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਤੀ, ਚੇਤਨਾ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰੁਪਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਮਨਸੋ ऽਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਿਮਾਰ੍ਗਗਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਬृਂਹਿਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਨਿਕਾਸ਼ਯਾ
ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਰਾਹ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸਾ ਮਨਸਿ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਸਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ऽਥ ਤृਤੀਯੇ ਵਾ ਪਦੇ ਕਿਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਾਵਤ੍ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤੈਵ ਤਾਵਤੀ । ਸਮਸ੍ਤਾਸ੍ਤਮਯੇ ਜਾਤੇ ਸਤ੍ਤਾ ਕੇਵ ਕੁਤਸ਼੍ ਚ ਕਾ
ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਚਿਰ ਵੱਡੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਸਤੀ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਮਨਸਾ ਮਨਸਿ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਯਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਿਚਾਰੇਣ ਸਮਾਧਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਜਯੇਨ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਕਲਨਾਭੇਦੇ ਗਲਿਤੇ ਕਲਿਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਸਤ੍ਯਾਲੋਕੇ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨੇ ਵਿਲਯਂ ਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਦਵੈਤ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਉਸ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲੀ ਖੁਲ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਰ੍ਣਸਂਸਾਰਕਲਨਾਕਲਨਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਭृष੍ਟਬੀਜੋਪਮਾ ਸਤ੍ਤਾ ਜੀਵਸ੍ਯ ਚਿਤਿਨਾਮਿਕਾ
ਤਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿਟਣ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੜੀ ਹੋਈ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਨਾਮਕਲਿਤਾ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਚੇਤ੍ਯਚਰ੍ਵਣਮ੍ । ਮਨੋਮਹਾਭ੍ਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰਦਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਮਾਤ੍ਰਸ੍ਥਾ ਚੇਤ੍ਯਚਿਚ੍ਚਾਪਲਾਦ੍ ਗਤਾ । ਅਦੂਰਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟੇਸ਼ਾ ਪਦੋਪਨਤਿਪਾਵਨੀ
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਅ ਤੇ ਅਵਿਸ਼ੇਅ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਲਿਤਾ ਗਲਿਤਾਖਿਲਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਮਸ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤੀ ਨਾਵਤੀਰ੍ਣਭਵਾਰ੍ਣਵਾ
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੀ।