ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਜੀਵੋ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਵੈਰਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਲਵਸ਼ਤਃ ਪਰ੍ਣਂ ਜਰ੍ਜਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਪਰਾਮृष੍ਟੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਕੇ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਂਰੋਧਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਮਾਨਵੋ ਮੁਨੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜਾਤਾਨਿ ਜਾਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਕਾਲਤਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾ ਨृਣਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਪਾਦਪਾਨਾਂ ਚ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਚਿਦਮ੍ਬੁਧੌ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਦੇਹਬੁਦ੍ਬੁਦਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ । ਇਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਾ ਇਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਾ ਏਤਾਸ੍ਵ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਨ ਧੀਮਤਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਬੁਬਲੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵੱਜਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਇੱਥੇ, ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਂ। ਬੁਧੀਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸਰ੍ਵਗਾਪਿ ਚਿਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚੇਤਸਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤੇ । ਪਦਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨਾਨ੍ਯੋ ਹਿ ਮਕੁਰਾਦ੍ ऋਤੇ
ਚਿੱਤ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਇਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਚਿਦਮਲਨਭਸਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਰੂਪਾਃ ਪਰਿਵਿਤਤੇ ਤਦਤਨ੍ਮਯੇ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ । ਕਲਕਲਮੁਖਰਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਾਭਿਰਾਮਾ ਵਿਵਿਧਸ਼ਰੀਰਵਿਮੋਹਤਾਪਨਦ੍ਯਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਾਨਣੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਸਾਫ ਤੇ ਸੁਹਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਸ਼ੇਖਰਧਰ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯੈਕਰੂਪਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਕਥਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਚਿੱਤਤੱਤਵ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਚੰਦ੍ਰ-ਅਰਧ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲੇ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?
ਕਥਂ ਚ ਤਨ੍ ਮਹਾਦੇਵ ਰੂਢਂ ਸਤ੍ ਕਾਲਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ । ਭਵੇਦ੍ ਦੁਃਖੋਪਘਾਤਾਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਵਿਨਿਵਾਰਿਤਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦ੍ ਏਕਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਤਦਾ ਨਿਰ੍ਮੂਲ ਏਵਾਯਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਲਯੋਦਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਇਕ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਕਿਲੈਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਯ੍ ਏਕਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਰੂਪਤਾ । ਕਲੇ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍
ਜੇ ਦਵੈਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਤਾ ਹੋਵੇਗੀ; ਜੇ ਇਕਤਾ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਚਿੱਤ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤੋਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਏਕਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਭਾਵੋ ऽਤ੍ਰ ਚੈਕਤ੍ਵਦ੍ਵਿਤ੍ਵਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ । ਏਕਂ ਵਿਨਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਨ ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਨੈਕਤਾ
ਇਥੇ, ਇਕ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਤੇ ਦਵੈਤ ਦੋਵੇਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ; ਇਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰ੍ ਏਕਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਕਰੂਪਤਾ । ਫਲਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਬੀਜਾਦੇਰ੍ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਹਿ ਕਲ੍ਪਨਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਬਣਨ ਦੀ ਜੋ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਨ੍ਮਯਮ੍ । ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਤਸ੍ ਤਤ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਈ ਦੀ ਵਖ-ਵਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਉਹੀ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਕਾਰਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪੋ ऽਯਂ ਤਤ ਉਤ੍ਥਾਯ ਵਸ੍ਤੁषੁ । ਯਾਤਿ ਸਾਰ੍ਥਕਤਾਮ੍ ਨਾਨਾਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਾਦਿਭਿਃ
ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਵਖ-ਵਖੀ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਮਾਇਨੇ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸਲਿਲੇ ऽਤੋਯਮ੍ ਅਤੋ ऽਯਂ ਯਸ੍ਯ ਤੇ ਸ ਨਃ । ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਸਮਸ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਂ ਸ ਖਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਦਿਖਾਵੇ।
ਵਸ੍ਤੁਬੋਧੇ ऽਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤਵਾਲਂ ਵਾਗ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਦਿ ਦੁਸ਼੍ਛੇਦਂ ਵਚੋ ਵਾਕ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਲ ਦ੍ਵਿਜ
ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਬੋਲ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਨ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਕਣਕਲ੍ਲੋਲਜਾਲਾਦ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਧਿਵਾਰਿਣਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਝਾਗ, ਬੂੰਦਾਂ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਪੁष੍ਪਪਲ੍ਲਵਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਲਤਾਯਾ ਨੇਤਰਦ੍ ਯਥਾ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵੇ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਚਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲਤਾ, ਇਕਤਾ, ਸੰਸਾਰ, ਆਪਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਕਾਰਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਰਚਿਤਸ੍ ਤੁ ਯਤ੍ । ਤਚ੍ ਚਿਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ऽਤ੍ਰ ਤਵੋਚਿਤਃ
ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸਤ੍ਤਾਨਿਯਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਚਿਦਾਤ੍ਮਿਕਾ ਏਵ ਚਿਤੇਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਤਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ, ਕ੍ਰਮ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਚ੍ ਚ ਚਰ੍ਚਿਤਚੇਤ੍ਯੇਹ ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਭਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯਥਾ ਵੀਚ੍ਯਭਿਧਾਰ੍ਹਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ — ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਤਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸਮਹਾਮ੍ਬੁਧੇਃ । ਤਰਙ੍ਗਿਤਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਯਨ੍ ਨ ਤਾਵਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸ਼ਿਵਾਦਿਭਿਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੈਕਪਰਮਾਤ੍ਮਾਦਿਨਾਮਭਿਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਚ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੂਨਯ, ਇਕ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂਰੂਪਪਦਾਤੀਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਨ੍ ਨ ਨਾਮਾਰ੍ਹਮ੍ ਅਮਲਂ ਵਿषਯੋ ਨ ਗਿਰਾਂ ਚ ਤਤ੍
ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਤਲ੍ ਲਤਾਯਾ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਫਲਪਲ੍ਲਵਪੁष੍ਪਾਦਿ ਨ ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਨ੍ਮਯਂ ਯਤਃ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ, ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ—all ਕੁਝ ਉਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਚਯਨਾਚ੍ ਚਿਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧਾਵਤੀ । ਸਾ ਜੀਵਤ੍ਵਂ ਸ ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਦ੍ਵਿ ਦ੍ਵੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੀਵਤਾਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਬਾਹਰਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਰਾਪਣ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਅਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਵ ਸਂਯਾਤਿ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਸ੍ਵਤਾਮ੍
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਅਕਲਙ੍ਕੇਨ ਰੂਪੇਣ ਰੂਪਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਕਲਙ੍ਕਵਤ੍ । ਸਂਸਾਰਪਤਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੇਤਨੇਨੈਵ ਚੇਤਿਤਮ੍
ਜੋ ਸਰਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਲਿਨ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵਪੁਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੈਤਦ੍ ਏਕਤੋ ਯਾਤਿ ਜੀਵਤਾਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਵਭਾਸੇਨ ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਤਨ੍ਮਯਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ, ਇਕ ਪਾਸੇ, ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।