ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਸਾਲੋਕਂ ਦੀਪੇ ਸਤਿ ਗृਹਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਪੀਨਤਾਮ੍ । ਅਪਾਮ੍ ਇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਵੀਚਿਤ੍ਵਸ੍ਯੇਵ ਫੇਨਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਾਮ੍ਭੋਜषਟ੍ਪਦਃ । ਜੀਵੋ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਜੀਵ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਵਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਹਂ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਵਸ਼ੈਵੈਤਿ ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਸ਼ਾਵਤੀ ਮੌਢ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਦਮ੍ । ਘਨਜਾਡ੍ਯਪਰਾਭੂਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਲਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ, ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਆਸਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੀ ਸੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੰਗ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਵਾਯ੍ਵਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਘਨਮੋਹਵਤੋ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸ੍ਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ-ਸਾਸ ਦੀ ਸਧਨਾ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੇ ਭਟਕਾਵ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਙ੍ਗਸਂਵਿਦੋ ਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਮੋਹਤਃ । ਨ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁष੍ਠੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈषਣਂ ਯਥਾ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋੜੀ ਮਨੁੱਖ ਹਿਲਣ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਅਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਦੇਹੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਦਾਰੁਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਬਹਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੱਤਾ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਤਾਲਵृਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਬਹਿਃ ਪਵਨਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਨਿਪੁਣਮੂਕਤਾਮ੍ । ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਭੋਵਾਯਾਵ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਰਜਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਗਹਿਰੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧੂੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਰਥਂ ਵਿਗਤਾਧਾਰਂ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਲਬ੍ਧੋਰ੍ਵੀਜਲਾਦਿਤਰੁਬੀਜਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਜਾਂ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਜਦ ਤੱਕ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਅਜੇ ਉੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਵੈਕਲ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਕਰਣੌਘੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਨਾਸ਼ਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਯਾਤੇ ਦੇਹਃ ਪਤਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਾਨ੍ ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਸਨਾ । ਉਦੀਰਿਤਾ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਰਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਭੁਲੇਖੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਕਾਰ ਚੇਤਨਾ, ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਭਵੇਤ੍ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਹਨਾਦ੍ ਰੁਦ੍ਧੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਕ੍ਸ਼ਯਿ
ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦਾ ਯੰਤਰ ਚਲਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਾਵਤ੍ ਸ ਜੀਵਤਿ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਦੇਹੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜ
ਜਦ ਤਕ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਲਸਂਰੋਧਾਚ੍ ਛੇਦਭੇਦਦਸ਼ਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਨ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਦਾ
ਜਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮਲਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਕੱਟ-ਫੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦਾ ਯੰਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,
ਤਦਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਗਗਨੇ ਸ਼ਨੈਃ । ਸਂਰੋਧਿਤੇ ਵਾਤਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਯਥਾ ਪਵਨਸਨ੍ਤਤਿਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਯੰਤਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ । ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਂ ਨ ਵਾਹਯਤਿ ਨਿਸ੍ਸਹਃ
ਸਾਸ ਦੀ ਅਗਿਆਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਕਮਲ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਵਾਸਨਾ ਵਿਮਲਾ ਯੇषਾਂ ਹृਦਯਾਨ੍ ਨਾਪਸਰ੍ਪਤਿ । ਸ੍ਥਿਰੈਕਰੂਪਜੀਵਾਸ੍ ਤੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਿਰਾਯੁषਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸਂਰੁਦ੍ਧੇ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਦੇਹਃ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਧੈਰ੍ਯੋ ऽਯਂ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ
ਜਦੋਂ ਕੰਵਲ ਦੀ ਯੰਤਰ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਵ੍ਯੋਮਮਰੁਤਿ ਲੀਨਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥੈਵ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਦਾ ਲਯਮ੍ ਏਤਿ ਮਨੋ ਮੁਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਠ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮুনি, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨ ਵੀ ਉਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥਵਾਸਨਾਨੁਚਿਤਂ ਮਨਃ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਭ੍ਰਮਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਦਿਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਦਤ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਸੁਰਗ, ਨਰਕ ਆਦਿ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ਵਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਮਨੋਮਾਰੁਤਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਗਤੇ ਗृਹਜਨੇ ਦੂਰਂ ਗृਹਂ ਸਂਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾں ਸਰੀਰ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨਤੋ ਜੀਵੀਭੂਯ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਵਪੁਰ੍ ਭੂਤ੍ਵੈਵਾਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਿਨੀ
ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਆਕਾਰਂ ਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਮੋਹ-ਭਰਿਆ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੋਟੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਰਸਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਜੋ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕृਤਾ ਕृਤ੍ਰਿਮਭਾਵਨਾ । ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚਾਸਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਝੂਠਾ ਸੱਚਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚਾ ਝੂਠਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਾ ਹਿ ਚਿਦ੍ ਅਂਸ਼ੇਨ ਜੀਵੀਭੂਯ ਭਵੇਨ੍ ਮਨਃ । ਮਨਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਰਥਮ੍ ਆਕ੍ਰਾਮਤਿ ਤਤੋ ਜਗਤ੍
ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ-ਰਥ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਾਤਮਯਂ ਦੇਹਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਪਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਹृਤ੍ਸ੍ਥਂ ਹਿ ਵੇਤਾਲ ਇਵ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਿਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਲੀਯਤੇ । ਤਦਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋ ਦੇਹੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।