ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਯਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਜੀਵ ਏष ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਕੁਰੋ ਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਦ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਜਡਤਾਂ ਗਤਃ । ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੂਦ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ ਸਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਭੁਲ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ।
ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹਿ ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ । ਮੋਹੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਇਵ ਦੀਨਤਾਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਡਯਾਵਸ਼ਯਾ ਦੇਹੋ ਵਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਾਨਯਾ । ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਕਲਨਯਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵੀਚਿਮਾਲਯਾ
ਸੁਸਤਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਵਰਾਕੇਣ ਜੀਵੇਨ ਮਨਸਾਮੁਨਾ । ਚਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪਾषਾਣਾ ਇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਬੇਚਾਰਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਕਟਾਨਾਂ ਹਿ ਕਰ੍षਣੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਮਨਃਪ੍ਰਾਣੋਦਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕृਤੌ ਕਰ੍ਮਕਰੌ ਦृਢੌ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਜ੍ ਜਡਂ ਤੂਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਰੂਪਂ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਰਥਮ੍ ਉਪਾਰੁਹ੍ਯ ਵਹਤ੍ਪ੍ਰਾਣਤੁਰਙ੍ਗਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਾਤਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਪਦਾਰ੍ਥਤਾਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਹੁਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਤਾਂ
ਕਦੇ ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ।
ਗਤੇਵ ਭਿਨ੍ਨੇਵਾਸ੍ਤੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਨਿਜਂ ਪਦਮ੍ । ਜਲਤੇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸੈਵਾਸੇਵ ਸਦੋਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਦਿਸਦੀ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਜੀਵ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਆਲੋਕਮ੍ ਉਪਜੀਵ੍ਯੇਮਂ ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਾ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਸਾਲੋਕਂ ਦੀਪੇ ਸਤਿ ਗृਹਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਪੀਨਤਾਮ੍ । ਅਪਾਮ੍ ਇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਵੀਚਿਤ੍ਵਸ੍ਯੇਵ ਫੇਨਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਾਮ੍ਭੋਜषਟ੍ਪਦਃ । ਜੀਵੋ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਜੀਵ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਵਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਹਂ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਵਸ਼ੈਵੈਤਿ ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਸ਼ਾਵਤੀ ਮੌਢ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਦਮ੍ । ਘਨਜਾਡ੍ਯਪਰਾਭੂਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਲਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ, ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਆਸਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੀ ਸੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੰਗ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਵਾਯ੍ਵਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਘਨਮੋਹਵਤੋ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸ੍ਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ-ਸਾਸ ਦੀ ਸਧਨਾ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੇ ਭਟਕਾਵ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਙ੍ਗਸਂਵਿਦੋ ਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਮੋਹਤਃ । ਨ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁष੍ਠੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈषਣਂ ਯਥਾ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋੜੀ ਮਨੁੱਖ ਹਿਲਣ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਅਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਦੇਹੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਦਾਰੁਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਬਹਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੱਤਾ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਤਾਲਵृਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਬਹਿਃ ਪਵਨਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਨਿਪੁਣਮੂਕਤਾਮ੍ । ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਭੋਵਾਯਾਵ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਰਜਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਗਹਿਰੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧੂੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਰਥਂ ਵਿਗਤਾਧਾਰਂ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਲਬ੍ਧੋਰ੍ਵੀਜਲਾਦਿਤਰੁਬੀਜਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਜਾਂ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਜਦ ਤੱਕ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਅਜੇ ਉੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਵੈਕਲ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਕਰਣੌਘੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਨਾਸ਼ਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਯਾਤੇ ਦੇਹਃ ਪਤਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਾਨ੍ ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਸਨਾ । ਉਦੀਰਿਤਾ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਰਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਭੁਲੇਖੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਕਾਰ ਚੇਤਨਾ, ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਭਵੇਤ੍ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਹਨਾਦ੍ ਰੁਦ੍ਧੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਕ੍ਸ਼ਯਿ
ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦਾ ਯੰਤਰ ਚਲਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਾਵਤ੍ ਸ ਜੀਵਤਿ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਦੇਹੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜ
ਜਦ ਤਕ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਲਸਂਰੋਧਾਚ੍ ਛੇਦਭੇਦਦਸ਼ਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਨ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਦਾ
ਜਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮਲਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਕੱਟ-ਫੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦਾ ਯੰਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,
ਤਦਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਗਗਨੇ ਸ਼ਨੈਃ । ਸਂਰੋਧਿਤੇ ਵਾਤਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਯਥਾ ਪਵਨਸਨ੍ਤਤਿਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਯੰਤਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ । ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਂ ਨ ਵਾਹਯਤਿ ਨਿਸ੍ਸਹਃ
ਸਾਸ ਦੀ ਅਗਿਆਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਕਮਲ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਵਾਸਨਾ ਵਿਮਲਾ ਯੇषਾਂ ਹृਦਯਾਨ੍ ਨਾਪਸਰ੍ਪਤਿ । ਸ੍ਥਿਰੈਕਰੂਪਜੀਵਾਸ੍ ਤੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਿਰਾਯੁषਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸਂਰੁਦ੍ਧੇ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਦੇਹਃ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਧੈਰ੍ਯੋ ऽਯਂ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ
ਜਦੋਂ ਕੰਵਲ ਦੀ ਯੰਤਰ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।