ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਰਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਰ੍ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਤੀਤੇ ਤੁ ਮਨਨੇ ਸ ਏਵਾਸ਼ੁ ਨ ਚੋਪਤਿ
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾ ਸ੍ਵੇ ਮੁਨੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਆਦਰ੍ਸ਼ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨੋਪਲਾਦਿषੁ
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਮਨਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਭੇਦੈਃ ਕਥਿਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਸਮਝ, ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਕੁਲਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਂ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਪਰਿਵਰ੍ਤਿ ਹਿ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਤਤ੍ਪਰਮ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੂਠ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਪਤਨ੍ਤੀਵ ਚਿਤਿਃ ਪੁਂਸਾਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਰਣਾਭਿਧਾਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਸ੍ ਤੈਰ੍ ਇਹਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਮਨੋਮਨਨੇਹਿਤੈਃ । ਕਰ੍ਮਵਾਤੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਰਿਪੀਵਰਤਾਂ ਗਤੈਃ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਾ ਗਤਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੁਜਡੇਵ ਮੁਨੇ ਚਿਤੇਃ । ਸਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਚਿਤਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਯਾ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਾਤਰ ਸੁੱਤੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ ਇਹ ਸਾ ਚਿਤ੍ ਕਲਙ੍ਕਵਤੀ ਮੁਨੇ । ਜਗਦ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ।
ਵਿਨਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ ਜੀਵੋ ਮੂਕਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕੁਡ੍ਯਵਤ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਭਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਸ਼੍ਮਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਜਡਮ੍ ਅਯੋ ऽਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਤਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਯਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਜੀਵ ਏष ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਕੁਰੋ ਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਦ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਜਡਤਾਂ ਗਤਃ । ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੂਦ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ ਸਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਭੁਲ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ।
ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹਿ ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ । ਮੋਹੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਇਵ ਦੀਨਤਾਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਡਯਾਵਸ਼ਯਾ ਦੇਹੋ ਵਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਾਨਯਾ । ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਕਲਨਯਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵੀਚਿਮਾਲਯਾ
ਸੁਸਤਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਵਰਾਕੇਣ ਜੀਵੇਨ ਮਨਸਾਮੁਨਾ । ਚਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪਾषਾਣਾ ਇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਬੇਚਾਰਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਕਟਾਨਾਂ ਹਿ ਕਰ੍षਣੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਮਨਃਪ੍ਰਾਣੋਦਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕृਤੌ ਕਰ੍ਮਕਰੌ ਦृਢੌ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਜ੍ ਜਡਂ ਤੂਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਰੂਪਂ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਰਥਮ੍ ਉਪਾਰੁਹ੍ਯ ਵਹਤ੍ਪ੍ਰਾਣਤੁਰਙ੍ਗਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਾਤਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਪਦਾਰ੍ਥਤਾਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਹੁਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਤਾਂ
ਕਦੇ ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ।
ਗਤੇਵ ਭਿਨ੍ਨੇਵਾਸ੍ਤੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਨਿਜਂ ਪਦਮ੍ । ਜਲਤੇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸੈਵਾਸੇਵ ਸਦੋਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਦਿਸਦੀ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਜੀਵ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਆਲੋਕਮ੍ ਉਪਜੀਵ੍ਯੇਮਂ ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਾ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਸਾਲੋਕਂ ਦੀਪੇ ਸਤਿ ਗृਹਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਪੀਨਤਾਮ੍ । ਅਪਾਮ੍ ਇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਵੀਚਿਤ੍ਵਸ੍ਯੇਵ ਫੇਨਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਾਮ੍ਭੋਜषਟ੍ਪਦਃ । ਜੀਵੋ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਜੀਵ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਵਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਹਂ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਵਸ਼ੈਵੈਤਿ ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਸ਼ਾਵਤੀ ਮੌਢ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਦਮ੍ । ਘਨਜਾਡ੍ਯਪਰਾਭੂਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਲਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ, ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਆਸਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੀ ਸੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੰਗ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਵਾਯ੍ਵਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਘਨਮੋਹਵਤੋ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸ੍ਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ-ਸਾਸ ਦੀ ਸਧਨਾ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾੜੇ ਭਟਕਾਵ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਙ੍ਗਸਂਵਿਦੋ ਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਮੋਹਤਃ । ਨ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁष੍ਠੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈषਣਂ ਯਥਾ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋੜੀ ਮਨੁੱਖ ਹਿਲਣ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਅਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਦੇਹੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਦਾਰੁਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਬਹਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਜਾਂ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੱਤਾ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਤਾਲਵृਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਬਹਿਃ ਪਵਨਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਨਿਪੁਣਮੂਕਤਾਮ੍ । ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਭੋਵਾਯਾਵ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਰਜਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਗਹਿਰੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧੂੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।