ਰਥਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕਲਨਾਯਾ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਮਨਨਂ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਰਥ ਸਾਹ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੈषਾ ਕਲਨਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਚੋਪਤਿ । ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵਨਂ ਵਾਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਘੂਰ੍ਣਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਸਂਲੀਨੇ ਨ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪਰਿਚੋਪਤਿ । ਤੇਜਸ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਨ ਰੂਪਮ੍ ਇਵ ਰਾਜਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨੁਤੇ ਨ ਮਨੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਵਾਤ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਨ ਰਜੋ ਹਿ ਵਿਕਮ੍ਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ।
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਦ੍ ਯਾਤਿ ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਨੁਸਰਤਿ ਰਥਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਾਰਥਿਃ
ਜਿਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਥੇ ਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਾषਾਣ ਇਵ ਤਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਜਵਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਗੁਲੇਲ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਯਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪਂ ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧੋ ਯਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਚੋष੍ਣਤਾ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦੁਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ਰੁਚਿਃ
ਜਿਥੇ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਾਡੀਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਤਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਕੋਟਰੇ
ਸੂਝ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਝ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਂਵਿਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਸ੍ਵਚ੍ਛਾ ਜਡਾਜਡੇ । ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤੀਵ ਤੁ ਸਾ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ ਚੇਤਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਪਰ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜਡੇषੁ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਬੋਧਿਤੋਦੇਤਿ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਤਯਾਜਡੇ
ਜੜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਰਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਰ੍ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਤੀਤੇ ਤੁ ਮਨਨੇ ਸ ਏਵਾਸ਼ੁ ਨ ਚੋਪਤਿ
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾ ਸ੍ਵੇ ਮੁਨੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਆਦਰ੍ਸ਼ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨੋਪਲਾਦਿषੁ
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਮਨਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਭੇਦੈਃ ਕਥਿਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਸਮਝ, ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਕੁਲਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਂ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਪਰਿਵਰ੍ਤਿ ਹਿ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਤਤ੍ਪਰਮ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੂਠ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਪਤਨ੍ਤੀਵ ਚਿਤਿਃ ਪੁਂਸਾਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਰਣਾਭਿਧਾਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਸ੍ ਤੈਰ੍ ਇਹਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਮਨੋਮਨਨੇਹਿਤੈਃ । ਕਰ੍ਮਵਾਤੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਰਿਪੀਵਰਤਾਂ ਗਤੈਃ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਾ ਗਤਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੁਜਡੇਵ ਮੁਨੇ ਚਿਤੇਃ । ਸਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਚਿਤਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਯਾ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਾਤਰ ਸੁੱਤੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ ਇਹ ਸਾ ਚਿਤ੍ ਕਲਙ੍ਕਵਤੀ ਮੁਨੇ । ਜਗਦ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ।
ਵਿਨਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ ਜੀਵੋ ਮੂਕਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕੁਡ੍ਯਵਤ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਭਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਸ਼੍ਮਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਜਡਮ੍ ਅਯੋ ऽਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਤਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਯਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਜੀਵ ਏष ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਕੁਰੋ ਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਦ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਜਡਤਾਂ ਗਤਃ । ਮੋਹਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤਭਾਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੂਦ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ ਸਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਭੁਲ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ।
ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹਿ ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ । ਮੋਹੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਇਵ ਦੀਨਤਾਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਡਯਾਵਸ਼ਯਾ ਦੇਹੋ ਵਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਾਨਯਾ । ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਕਲਨਯਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵੀਚਿਮਾਲਯਾ
ਸੁਸਤਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਵਰਾਕੇਣ ਜੀਵੇਨ ਮਨਸਾਮੁਨਾ । ਚਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪਾषਾਣਾ ਇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਬੇਚਾਰਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਕਟਾਨਾਂ ਹਿ ਕਰ੍षਣੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਮਨਃਪ੍ਰਾਣੋਦਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕृਤੌ ਕਰ੍ਮਕਰੌ ਦृਢੌ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਜ੍ ਜਡਂ ਤੂਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਰੂਪਂ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਰਥਮ੍ ਉਪਾਰੁਹ੍ਯ ਵਹਤ੍ਪ੍ਰਾਣਤੁਰਙ੍ਗਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਾਤਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਪਦਾਰ੍ਥਤਾਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਹੁਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਤਾਂ
ਕਦੇ ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ।
ਗਤੇਵ ਭਿਨ੍ਨੇਵਾਸ੍ਤੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਨਿਜਂ ਪਦਮ੍ । ਜਲਤੇਵ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸੈਵਾਸੇਵ ਸਦੋਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਦਿਸਦੀ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਜੀਵ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਆਲੋਕਮ੍ ਉਪਜੀਵ੍ਯੇਮਂ ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਾ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।