ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਵਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧਸਂਵਿਦਃ । ਆਸਾਂ ਤੁ ਮਨਸਾ ਹੀਨਂ ਵੇਦਨਂ ਪਰਮੈਵ ਚਿਤ੍
ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਦਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਰਵਣਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸਙ੍ਗਾਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਨਾ । ਸੁषੁਪ੍ਤਸਦृਸ਼ੀ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਰਮਾ ਚਿਦ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਝ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਮਨਨਕ੍ਰਮਃ । ਮਨਨਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਕਾਲੁष੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਭਵੇਤ੍
ਕਰਮ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਦਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਸੋਚਣਾ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੈਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਅੰਦਰੋਂ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਦ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਦਾ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦਧਾਨੇਦਂ ਵਿਕਾਰਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨੋ ਨ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਇਹ ਚਿੱਤ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਨਾਂ ਇਹ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਂ ਵਧਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਾ । ਚਿਜ੍ ਜਡਂ ਚਾਜਡਂ ਭਾਵਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਸੋਚ ਦੇ, ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤ, ਜੜਤਾ ਤੇ ਅਜੜਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰਥਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤੋ ਜੀਵੋ ਜੀਵਸ੍ਯਾਹਙ੍ਕृਤੀ ਰਥਃ । ਅਹਙ੍ਕृਤੇ ਰਥੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਮਨੋ ਰਥਃ
ਇਸ ਦਾ ਰਥ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਰਥ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਰਥ ਹੈ; ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਮਨ ਰਥ ਹੈ।
ਮਨਸਸ੍ ਤੁ ਰਥਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਗਣੋ ਰਥਃ । ਅਕ੍ਸ਼ੌਘਸ੍ਯ ਰਥੋ ਦੇਹੋ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰਥਃ
ਮਨ ਲਈ ਸਾਸਾਂ ਰਥ ਹਨ; ਸਾਸਾਂ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰਥ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਲਈ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ; ਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਚਲਣ ਰਥ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸਾਰੋ ਜਰਾਮਰਣਪਞ੍ਜਰਮ੍ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਂ ਚਕ੍ਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਧਿਵਿਭੂਤਿਜਮ੍
ਚਲਣ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ; ਜਨਮ ਮੌਤ ਦਾ ਗੇੜ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤ ਏਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵਾਤਤਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠ; ਸੱਚੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਰਥਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕਲਨਾਯਾ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਮਨਨਂ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਰਥ ਸਾਹ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੈषਾ ਕਲਨਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਚੋਪਤਿ । ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵਨਂ ਵਾਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਘੂਰ੍ਣਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਸਂਲੀਨੇ ਨ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪਰਿਚੋਪਤਿ । ਤੇਜਸ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਨ ਰੂਪਮ੍ ਇਵ ਰਾਜਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨੁਤੇ ਨ ਮਨੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਵਾਤ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਨ ਰਜੋ ਹਿ ਵਿਕਮ੍ਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ।
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਦ੍ ਯਾਤਿ ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਨੁਸਰਤਿ ਰਥਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਾਰਥਿਃ
ਜਿਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਥੇ ਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਾषਾਣ ਇਵ ਤਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਜਵਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਗੁਲੇਲ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਯਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪਂ ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧੋ ਯਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਚੋष੍ਣਤਾ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦੁਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ਰੁਚਿਃ
ਜਿਥੇ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਾਡੀਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਤਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਕੋਟਰੇ
ਸੂਝ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਝ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਂਵਿਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਸ੍ਵਚ੍ਛਾ ਜਡਾਜਡੇ । ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤੀਵ ਤੁ ਸਾ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ ਚੇਤਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਪਰ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜਡੇषੁ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਬੋਧਿਤੋਦੇਤਿ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਤਯਾਜਡੇ
ਜੜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਰਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਰ੍ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਤੀਤੇ ਤੁ ਮਨਨੇ ਸ ਏਵਾਸ਼ੁ ਨ ਚੋਪਤਿ
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾ ਸ੍ਵੇ ਮੁਨੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਆਦਰ੍ਸ਼ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨੋਪਲਾਦਿषੁ
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਮਨਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਭੇਦੈਃ ਕਥਿਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਸਮਝ, ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਕੁਲਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਂ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਪਰਿਵਰ੍ਤਿ ਹਿ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਤਤ੍ਪਰਮ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੂਠ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਪਤਨ੍ਤੀਵ ਚਿਤਿਃ ਪੁਂਸਾਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਰਣਾਭਿਧਾਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਸ੍ ਤੈਰ੍ ਇਹਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਮਨੋਮਨਨੇਹਿਤੈਃ । ਕਰ੍ਮਵਾਤੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਰਿਪੀਵਰਤਾਂ ਗਤੈਃ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਾ ਗਤਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੁਜਡੇਵ ਮੁਨੇ ਚਿਤੇਃ । ਸਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਚਿਤਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਯਾ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਾਤਰ ਸੁੱਤੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ ਇਹ ਸਾ ਚਿਤ੍ ਕਲਙ੍ਕਵਤੀ ਮੁਨੇ । ਜਗਦ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ।
ਵਿਨਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ ਜੀਵੋ ਮੂਕਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕੁਡ੍ਯਵਤ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਭਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਸ਼੍ਮਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਜਡਮ੍ ਅਯੋ ऽਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਤਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।