ਅਕਾਰਣਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਯਥਾ ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਤਥਾਹਨ੍ਤਾਭ੍ਰਮਂ ਚਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਨੁਭਵੇ ਚਿਤੇਃ । ਨ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਦਰਅਸਲ, ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਏਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਅਪਿ । ਨਾਸੌ ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਨ ਚ ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤਯਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਦ੍ਰष੍ਟृਰੂਪਂ ਤੈਲਮ੍ ਇਵੋਪਲੇ । ਨ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣਦृਗ੍ ਇਨ੍ਦਾਵ੍ ਇਵ ਕृष੍ਣਤਾ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਣਾ, ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਕੰਮ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿਚ ਕਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਮਨੋਮੇਯਮਾਨਾਨਿ ਨਭਸੀਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਨ ਚਿਚ੍ਚੇਤਨਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਨ੍ਦਨੇ ਖਦਿਰੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨਾ ਚੇਤਨਾ, ਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖਦੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਤ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਪਰ੍ਵਤਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਨ ਚੇਹਤ੍ਵਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਤ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਵ੍ ਇਵ ਕਜ੍ਜਲਮ੍
ਇਹ ਨਾ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਉਹ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਛਾਣਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਪ ਦੀ ਸੀਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਨਾਨਾਨਾ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਸੁਮੇਰਵਃ । ਨ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਮਹੋषਰਲਤਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਕਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਮੇਰ ਪਹਾੜ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਸ਼ਬਦ, ਨਾ ਅਰਥ, ਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਾਨ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀਅਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ ਨ ਚੈਵਾਰ੍ਕਮਣ੍ਡਲੇ ਰਜਨੀ ਯਥਾ । ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਾਵਸ੍ਤੁਤੇ ਚ ਤੁषਾਰੇषੁ ਯਥੋष੍ਣਤਾ
ਇਹ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਵਾਸਤਵਿਕਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤੇ ਚ ਸ਼ਿਲਾਕੋਸ਼ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨਾਪਿ ਮਹਤੀ ਖ ਇਵਾਖਤਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਖਾਲੀਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤੈਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੋषੋ ਜ੍ਞਤਯੈਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ, ਸੁੱਚਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਨਞਰ੍ਥਾਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰੇਣਾਨਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸृਤਸ਼੍ ਚਿਤੇਃ । ਨਞਰ੍ਥਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰੇਣਾਨਰ੍ਥ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਸਿਰਫ਼ ਨਕਾਰਤਮਕ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹੀ ਨਕਾਰਤਮਕ ਸੋਚ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਞਰ੍ਥਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਤ੍ਰਾਙ੍ਗੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਨ ਤृਣਂ ਨ ਚ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾਤ੍ਰ ਤੇ
ਇੱਥੇ ਨਕਾਰਤਮਕ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤਿਨਕਾ ਤੇਰਾ ਮੁਤਲਕ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤ ਏਵ ਹ੍ਯ੍ ਏषੋ ऽਰ੍ਥੋ ਦੁਸ੍ਸਾਧੋ ऽਭਾਵਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਦ੍ ਯਨ੍ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਪੁਂਸਾ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਲ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੰਮ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚਿਦ੍ ਯਾਸੌ ਸਕਲਗਾ ਸਤੀ । ਪਰਮੈਕਾ ਪਰਾ ਸਾਚ੍ਛਾ ਦੀਪਿਕਾ ਤੇਜਸਾਮ੍ ਅਪਿ
ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸੈषਾਵਭਾਸਨਕਰੀ ਸਰ੍ਵਗਾ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰ੍ਮਲਾ । ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਾ ਨਿਰ੍ਮਨਸ੍ਕਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾ
ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਘਟੇ ਪਟੇ ਵਟੇ ਕੁਡ੍ਯੇ ਸ਼ਕਟੇ ਵਾਨਰੇ ਸੁਰੇ । ਅਸੁਰੇ ਸਾਗਰੇ ਭੂਤੇ ਨਰੇ ਨਾਗੇ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਘੜੇ, ਕਪੜੇ, ਬੋਹੜ, ਕੰਧ, ਰਥ, ਬਾਂਦਰ, ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤੱਤ, ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਸੱਪ—ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਵਤ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸਤੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਦੀਪਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਯੈਵ ਕਰੋਤਿ ਨ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਲਿਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਮਲੈषਾ ਸਾ ਵਿਕਲ੍ਪਾਢ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਿਨੀ । ਜਡੈਵਾਜਡਤਾਸਾਰਾ ਨਸਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚ
ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਮੈਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕਸਾਰ ਹੈ। ਦਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਚੇਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਪਰਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਚਿਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਮ੍ । ਵਾਤ ਏਵਾਙ੍ਗਮਰ੍ਮਾਦਿ ਯਥਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਚੇष੍ਟਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁਕਮ ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਵਲਿਤਾ ਚਿਦ੍ ਅਬੋਧਤਃ । ਬੋਧਤਸ੍ ਸੈਵ ਭਵਤਿ ਨੈषਾ ਸਦਸਤੀ ਯਤਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਦਾ।
ਸਾ ਪਰੈਵ ਚਿਦ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਾ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚੇਤਨਾਤ੍ । ਸਾਧੁਰ੍ ਏਵ ਯਥਾਸਾਧੁਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਦੁਰ੍ਜਨੈषਣਾਮ੍
ਉਹ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਮਾੜਾਈ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਤਮਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਣਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਾਮ੍ਰਤਾਂ ਮਲਮਾਰ੍ਜਨਾਤ੍ । ਪੁਨਃ ਕਨਕਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾ ਤਥਾ
ਸੋਨਾ ਜਦੋਂ ਗੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੰਦ ਦੂਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੋ ਯਥੈਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਮ੍ ਇਹਾਗਤ੍ਯ ਬੋਧਾਤ੍ ਸ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦਰਪਣ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ੍ਵਭਾਵਵੇਦਨਾਦ੍ ਏष ਤ੍ਵ੍ ਅਸਨ੍ਨ੍ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਝ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਸਤੀਂ ਤਦਾ । ਅਹਨ੍ਤਾਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਤੀਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਸ਼ਿਨੀ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਝੂਠੀ ਪਰਾਏਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ, 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਈषਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਧੋ ਯਾਤਿ ਸ਼ृਙ੍ਗਪ੍ਰਾਨ੍ਤਾਤਲੋਪਲਃ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਧਃਪਾਤੋ ਮਹਾਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਸਤ੍ਤੈषਾ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਮਲੈਵ ਚਿਤ੍ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧੋਤ੍ਥੇ ਬੋਧੇਨ ਵਿਲਯਂ ਗਤੇ
ਰੂਪ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾਪਣ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਬੋਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿषੁ । ਆਲੋਕਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ
ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤਾਤ੍ ਕਨੀਨਿਕਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਦ੍ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ਬਾਹ੍ਯਪਾਤਿਤਾ ਰੂਪਂ ਰੂਪਬੋਧਸ੍ ਤੁ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਸੂਝੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਰੁਤੌ ਜਡੌ ਤੁਚ੍ਛੌ ਤਤ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮਨਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ
ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਛੂਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਛੂਹ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਛੂਹ ਦੀ ਸੂਝ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਸੂਝੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।