ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀ ਦੇਵਗਿਰੌ ਵ੍ਯਾਲੀ ਚਾਵਨਿਗਰ੍ਤਕੇ । ਲਤਾ ਤਰੌ ਖਗੀ ਨੀਡੇ ਵੀਰੁਤ੍ ਸਾਨੌ ਵਨੇ ਮृਗੀ
ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਧਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਸੱਪ-ਔਰਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਬੇਲ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ, ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੀ ਟੀਲੇ 'ਤੇ, ਤੇ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੇਤੇ ਨਾਰਾਯਣੋ ऽਮ੍ਭੋਧੌ ਧ੍ਯਾਨੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰੇ ऽਬ੍ਜਜਃ । ਕਾਨ੍ਤਾਸਖੋ ਹਰਸ਼੍ ਸ਼ੈਲੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸੁਰਵਰੋ ਹਰਿਃ
ਨਾਰਾਇਣ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰਿ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਦਿਨਂ ਕਰੋਤਿ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਂਸ਼ੁਰ੍ ਵਰ੍षਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਧਰੋ ਜਲਮ੍ । ਕਰੋਤਿ ਰਜਨੀਮ੍ ਇਨ੍ਦੁਰ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਨੀਰਂ ਮਹੋਦਧਿਃ
ਤਿੱਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ ਰਾਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
ऋਤੁਚਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਹਤਿ ਸਹਕਾਲਰ੍ਕ੍ਸ਼ਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਤਯੋਦੇਤਿ ਤੇਜਸ੍ਤਿਮਿਰਤਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬੀਜਰਸੋਲ੍ਲਾਸਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾषਾਣਮੌਨਿਨੀ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਦੀ ਰਸਵਹਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕੁਸੁਮਵਿਸ੍ਤृਤਿਃ
ਕਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਦੀ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਫੁੱਲ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਫਲਾਵਲੀਪਾਕਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਾਥੋ ऽਨਲਾਦਿਭਿਃ । ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਛੈਤ੍ਯਂ ਹਿਮੇਨ੍ਦ੍ਵਾਦਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਖਾਦਿ ਨਕਿਞ੍ਚਨ
ਕਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅੱਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਬਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਹਿਮ ਦਾ ਚੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਿਤਾਕਾਰਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕृष੍ਣਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਿਤਾ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨੀਲਾਥ ਹਰਿਤਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਹੀ
ਕਦੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਾਲੀ, ਕਦੇ ਚਿੱਟੀ। ਕਦੇ ਨੀਲੀ ਜਾਂ ਹਰੀ, ਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਕਰੂਪੈਵ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛੈਵ ਸਾ ਪਰਾ
ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਯਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਯੇਨ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਯਦਾ । ਤਤ੍ ਤਥਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਰਯਾਦ੍ ਵੀਚ੍ਯਾਦਿਤਾ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ, ਜਿਸ ਨੇ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਦੋਂ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਹਂਸੀ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀ ਬਕੀ ਕਾਕੀ ਸਰਸੀਸਾਰਸੀ ਵृਕੀ । ਪਿਕੀ ਬਲਾਕਾ ਹਰਿਣੀ ਵਾਨਰੀ ਕਰਿਣੀ ਸ਼ੁਨੀ
ਹੰਸ, ਕੌਂਜ, ਬਗਲਾ, ਕਾਂ, ਜਲਪੰਛੀ, ਗਿੱਧ, ਕੋਇਲ, ਬਲਾਕ, ਹਿਰਣ, ਬਾਂਦਰ, ਹਾਥੀ, ਕੁੱਤਾ—
ਚਟਿਕਾ ਵਞ੍ਜੁਲੀ ਸ਼ਾਰੀ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ षਟ੍ਪਦੀ ਸ਼ੁਕੀ । ਧੀਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਹ੍ਰੀਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ ਆਰ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਸ਼ਸ਼ੀ
ਚਿੜੀ, ਵੰਜਲੀ, ਸ਼ਾਰੀ, ਮੱਖੀ, ਤਿਤਲੀ, ਤੋਤਾ; ਬੁੱਧੀ, ਧਨ, ਲਾਜ, ਪ੍ਰੇਮ, ਦੁੱਖ, ਜੰਗਲੀ ਔਰਤ, ਰਾਤ, ਚੰਦ—
ਏਤਾਸ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾਸੁ ਚਾਨ੍ਯਾਸੁ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤਿ ਯੋਨਿषੁ । ਵਿਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਸਂਸਾਰੇ ਜਲਾਵਰ੍ਤੇ ਤृਣਂ ਯਥਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਬਿਭੇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਇਵ ਗਰ੍ਦਭੀ । ਨਾਨਯਾ ਸਦृਗ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਮੁਗ੍ਧਾ ਬਾਲਾਬਲਾ ਚਲਾ
ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਧੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੌਲੇ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਮੂਰਖ, ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਚੰਚਲ।
ਏषਾ ਸਾ ਕਥਿਤਾ ਤੁਭ੍ਯਂ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਯਾ ਮੁਨੇ । ਪ੍ਰਾਕृਤਾਚਾਰਵਿਵਸ਼ਾ ਵਰਾਕੀ ਪਸ਼ੁਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਇਹੀ ਉਹ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹਿਆ ਹਾਂ—ਬੇਬਸ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ, ਦਇਆਯੋਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਰਗੀ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸ਼ੋਚ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਦੁਃਖਬਹਲਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾ
ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵਾਨਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਨਾਸ਼ਿ ਸਹਜਂ ਮਲਮ੍ । ਤਣ੍ਡੁਲੇਨੇਵ ਕਮ੍ਬੂਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਚਾਨ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਝੂਠਾ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਮੈਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੌਲਾਂ ਉੱਤੇ ਭੂਸੀ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਵਿਭਵਭ੍ਰष੍ਟਾ ਦੌਰ੍ਭਾਗ੍ਯਪਰਿਤਾਪਿਨੀ । ਸ਼ੋਚਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜੀਵਤ੍ਵਂ ਭਰ੍ਤृਹੀਨੇਵ ਨਾਯਿਕਾ
ਅਨੰਤ ਵਡਿਆਈ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਮਾੜੇ ਨਸੀਬਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਨਾਇਕਾ ਵਾਂਗ ਰੋਟੀ ਹੈ।
ਜਡਰਤੇਰ੍ ਅਵਲੋਕਯ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾਂ ਨਿਜਪਦਸ੍ਮਰਣੇਨ ਵਿਨੇਹ ਯਤ੍ । ਵ੍ਰਜਤਿ ਪृष੍ਠਮ੍ ਅਧਃਪਤਨਾਯ ਖਾਦ੍ ਦੁਰਰਘਟ੍ਟਘਟੀਪੁਟਪੀਠਵਤ੍
ਦੇਖੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਲਗਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਝਟਕਣ 'ਤੇ ਘੁੰਘਰੂ ਵਾਲਾ ਪੈਡਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਲੀਕਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਦੁਃਖਿਤਾਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍ । ਚਿਦ੍ ਵਧੂਃ ਕ੍ਸ਼ੀਵਸੁਪ੍ਤੈਵ ਪਤਿਤਾਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ' ਸੋਚ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਵਧੂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਨਕਲੀ ਨੀਂਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 'ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹਾਂ' ਜਿਹਾ ਝੂਠਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਮृਤੈਵ ਮृਤਾਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਵਧੂਃ । ਯਥਾ ਰੋਦਿਤ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟੈਵ ਨष੍ਟਾਸ੍ਮੀਤਿ ਤਥੈਵ ਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਧੂ, ਜਿਉਂਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ ਹਾਂ' ਆਖਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਗੁਆ ਕੇ, 'ਮੈਂ ਖੋ ਗਈ ਹਾਂ' ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਕਾਰਣਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਯਥਾ ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਤਥਾਹਨ੍ਤਾਭ੍ਰਮਂ ਚਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਨੁਭਵੇ ਚਿਤੇਃ । ਨ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਦਰਅਸਲ, ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਏਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਅਪਿ । ਨਾਸੌ ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਨ ਚ ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤਯਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਦ੍ਰष੍ਟृਰੂਪਂ ਤੈਲਮ੍ ਇਵੋਪਲੇ । ਨ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣਦृਗ੍ ਇਨ੍ਦਾਵ੍ ਇਵ ਕृष੍ਣਤਾ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਣਾ, ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਕੰਮ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿਚ ਕਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਮਨੋਮੇਯਮਾਨਾਨਿ ਨਭਸੀਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਨ ਚਿਚ੍ਚੇਤਨਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਨ੍ਦਨੇ ਖਦਿਰੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨਾ ਚੇਤਨਾ, ਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖਦੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਤ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਪਰ੍ਵਤਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਨ ਚੇਹਤ੍ਵਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਤ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਵ੍ ਇਵ ਕਜ੍ਜਲਮ੍
ਇਹ ਨਾ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਉਹ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਛਾਣਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਪ ਦੀ ਸੀਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਨਾਨਾਨਾ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਸੁਮੇਰਵਃ । ਨ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਮਹੋषਰਲਤਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਕਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਮੇਰ ਪਹਾੜ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਸ਼ਬਦ, ਨਾ ਅਰਥ, ਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਾਨ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀਅਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ ਨ ਚੈਵਾਰ੍ਕਮਣ੍ਡਲੇ ਰਜਨੀ ਯਥਾ । ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਾਵਸ੍ਤੁਤੇ ਚ ਤੁषਾਰੇषੁ ਯਥੋष੍ਣਤਾ
ਇਹ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਵਾਸਤਵਿਕਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤੇ ਚ ਸ਼ਿਲਾਕੋਸ਼ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨਾਪਿ ਮਹਤੀ ਖ ਇਵਾਖਤਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਖਾਲੀਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤੈਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੋषੋ ਜ੍ਞਤਯੈਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ, ਸੁੱਚਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।