ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਦੇਵ ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਕਾ ਤਤਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਅਯਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਯਂ ਚੈਵ ਨ ਚੇਤਤਿ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਚੇਤਨ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ?
ਅਯਂ ਚਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪੁਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਚਿਦ੍ਧੀਨਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਤੀਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਨੁਭਵਾ ਕਥਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਮਹਾਨ੍ ਅਯਂ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਰੀਰੇਹ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਮਿਕੈਕਾ ਤੁ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਬਦ੍ਧਾਤ੍ਮੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇਤਰਵਰਾ ਦੌਸ਼੍ਸ਼ੀਲ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯਥਾ ਗਤਾ
ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਸ ਏਵ ਹਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਕੋਪਾਦ੍ ਯਥੇਹਾਨ੍ਯ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਾ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ 'ਕਲਪਨਾ' ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਿਚ੍ਯੁਤਾ । ਜਾਡ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਾਕਾਸ਼ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਬੀਜਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਵਾਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨੀਮ੍
ਚਿੱਤ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਾ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਲਿਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਜੀਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਹਂ ਮਨਃ
ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਯਾਤਾ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬਤੇ । ਚਣ੍ਡਾਲੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਮਨਨਾਚ੍ ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਜਣਿਆ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਹਾਂ' ਸੋਚ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਪ੍ਰਬੋਧੇਨ ਜਾਡ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ । ਸ਼ਬਲਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੀ ਜਾਡ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੀਵਰੀ । ਚਿਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਾਦ੍ ਦੇਹਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਪਯਃ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਇਵ
ਚਿੱਤ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮਨੋਮੋਹਮਾਯੇਤਿ ਵਿਹਿਤਾਭਿਧਾ । ਜਾਡ੍ਯਂ ਨਿਪੁਣਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰੇ ਜਾਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਫਿਰ, ਹੇ ਮুনি, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮੋਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਾ ਤृष੍ਣਾਨਿਗਡਪੀਡਿਤਾ । ਕਾਮਕੋਪਭਯੋਪੇਤਾ ਭਾਵਾਭਾਵਾਤਿਪਾਤਿਨੀ
ਭਟਕਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਨਿਜਾਭੋਗਾ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਦੁਃਖਦਾਵਾਨਲਾਤਪ੍ਤਾ ਸ਼ੋਕਾਸ਼ਨਿਕृਸ਼ਾਸ਼ਯਾ
ਅਣਗਿਣਤ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਗਮ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਵਿਕਲੀਕृਤਾ । ਭੇਦਮਾਤ੍ਰਗृਹੀਤਾਸ੍ਥਾ ਪਰਂ ਦੈਨ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਖਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ, ਸਿਰਫ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਚਾਰੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ।
ਮਗ੍ਨਾ ਮੋਹਮਹਾਪਙ੍ਕੇ ਪਙ੍ਕੇ ਜੀਰ੍ਣੇਵ ਦਨ੍ਤਿਨੀ । ਭਾਵਾਭਾਵਲਤਾਦੋਲਾਪਰਿਲੋਲਸ਼ਰੀਰਕਾ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਥੀ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਤਾ ਨਾਲ ਓਲ੍ਹਾ-ਓਲ੍ਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਸਾਰਾਵਰਸਂਸਾਰਵਿਕਾਰਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਤਾਪੋਪਤਪ੍ਤਹृਦਯਾ ਰਾਗਰੋਗਾਨੁਸਾਰਿਣੀ
ਮੂਲ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਿਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਿਜਯੂਥਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾ ਮृਗੀਵਾਵਸ਼ਤਾਂ ਗਤਾ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵੋਦਿਤਾਕਾਰਾ ਤਿਰੋਭਾਵੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਆਗਤਾ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਘੜੀ 'ਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਪਯਾਤਾਸੁ ਭੀਤਾ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਦृष੍ਟਿषੁ । ਪਲਾਯਤੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਸੁ ਵੇਤਾਲੀष੍ਵ੍ ਇਵ ਬਾਲਿਕਾ
ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਝੂਠੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦੀ ਹੈ।
ਉष੍ਟ੍ਰੀਵ ਮਧੁਨੋ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਵਾਞ੍ਛਤੇ ਭਾਵਿਤਂ ਸੁਖਮ੍ । ਅਵਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾ ਦੋषਾਦ੍ ਦੋषਂ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ
ਉੱਠਣੀ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ, ਕਲਪਿਤ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਥੱਲੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਂ ਵੈਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸਙ੍ਕਟਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਟਂ ਗਤਾ । ਦੁਃਖਾਦ੍ ਦੁਃਖੇ ਨਿਪਤਿਤਾ ਵਿਪਦੋ ਵਿਪਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਪੂਰੀ ਬੇਬਸੀ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਨਰ੍ਥਗਣੋਪੇਤਾ ਚੇष੍ਟਾਪਰਵਸ਼ਾਸ਼ਯਾ । ਕष੍ਟਾਤ੍ ਕष੍ਟਮ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪਰਿਤਾਪਾਨੁਤਾਪਿਨੀ
ਅਨੇਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਚੈਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਨਵੇ ਨਵੇ ਬਨ੍ਧੇ ऽਵੈਦਗ੍ਧ੍ਯਂ ਸਮੁਪਾਗਤਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਬਨ੍ਧਨਿਰ੍ਮਾਣਪਰਾ ਕ੍ਰਿਮਿਪਦਂ ਗਤਾ
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਜੀਬ ਬੰਧਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕਰੇ ਭੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਯਯਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਤੋਯੇਵ ਸ਼ਫਰੀ ਵਿਵਰ੍ਤਨਪਰਾਯਣਾ
ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁੱਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਛੀ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਲ੍ਯੇ ਵਿਵਸ਼ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾ ਯੌਵਨੇ ਚਿਨ੍ਤਯਾਹृਤਾ । ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਮृਤਿਦੁਃਖਾਤ੍ਤਾ ਮृਤਾ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ੀਕृਤਾ
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਬੁੜਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਦੁਃਖਸ਼ਬਲਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਵੇਸ਼ਵਿਵਸ਼ਾ ਨਿਗਿਰਤ੍ਯ੍ ਆਰ੍ਤਿਧਾਰਿਣੀ
ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਚਿਹਰਾ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ਼੍ਰਮਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਦਭਙ੍ਗੁਰਾ । ਰੋਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਹृਦਯਾ ਪਰਾਕ੍ਰਨ੍ਦਤਿ ਤਾਪਿਤਾ
ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਪ੍ਸਰਾਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਗਰੇ ਨਾਗੀ ਪਾਤਾਲਕੋਟਰੇ । ਅਸੁਰੀ ਦੈਤ੍ਯਵਿਵਰੇ ਨਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਸੁਧਾਤਲੇ
ਅਪਸਰਾ ਸੁਰਗ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਨਾਗਣੀ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਸੁਰੀ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਪਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਧਾਰੇ ਵਾਨਰੀ ਵਨਕੋਟਰੇ । ਸਿਂਹੀ ਗਿਰੀਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਖਰੇ ਕਿਨ੍ਨਰੀ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤੇ
ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਵਾਨਰੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਹਣੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਕਿਨਨਰੀ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।