ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦਾਰਮ੍ਭਮ੍ ਇਮਂ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਦੀਪਕਸ਼ਿਖਾ ਦੀਪੋ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਰਿਯਂ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬੇ ਵਿਮਲੇ ਸ਼ਸ਼ਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਗਦ੍ਗਤਾ
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸਾਫ ਚਿੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ।
ਚਿਦ੍ਰਸਾਯਨਸੇਕੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਪਟਲਾਵਲੀ । ਰੂਪਮ੍ ਏਤਿ ਫਲਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਸਿਕ੍ਤੇਵ ਸਲ੍ਲਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਹੋਣ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੂਪ ਤੇ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਲਤਾ ਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਾਯਯੈਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਾ । ਸ਼ਵਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਗृਹਸ੍ਯੇਵ ਤਮਸ੍ ਤ੍ਵਿषਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੰਦਾ ਪਾਸ ਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕृਤਯੋ ਦੇਹੇ ਨ ਭਵੇਯੁਰ੍ ਇਮਾ ਯਦਿ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਦੇਹਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕੇ ਤੇ ਕਾਨ੍ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਯੁਃ ਕਿਮਾਕृਤੀਨ੍
ਜੇ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ?
ਚਿਦਾਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਿਸ਼ੁਧਾਰਿਣੀ । ਕ੍ਰਿਯਾਕੁਲਵਧੂਰ੍ ਦੇਹਗੇਹੇ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਞ੍ਚਲਾ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਵਧੂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਲੋਕਂ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯ ਰਸਨਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਕਥਂ ਕਦਾ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕੀਦृਕ੍ ਚ ਵਾ ਰਸਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੀਭ ਦੇ ਆਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਆਦ ਵੀ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਆਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਸੁਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ ਸ੍ਵਙ੍ਗਸ਼ਾਖੋ ऽਪਿ ਕੁਨ੍ਤਲਾਲਿਵृਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਚਿਨ੍ਮਞ੍ਜਰੀਂ ਵਿਨਾ ਦੇਹਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਕ ਇਵ ਰਾਜਤੇ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਵਰ੍ਧਤੇ ऽਭਿਲषਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਤਿ ਚਿਚ੍ ਚਰਾਚਰਕਾਰਿਣੀ । ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੀਤਰਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਂਦੀ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਥ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸੁਧਾਸ੍ਯਨ੍ਦਾਚ੍ਛਯਾ ਗਿਰਾ । ਪੁਨਃ ਪृष੍ਟੋ ਮਯਾ ਰਾਮ ਵਿਨਯਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੋਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਰਾਮ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਦੇਵ ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਕਾ ਤਤਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਅਯਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਯਂ ਚੈਵ ਨ ਚੇਤਤਿ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਚੇਤਨ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ?
ਅਯਂ ਚਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪੁਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਚਿਦ੍ਧੀਨਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਤੀਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਨੁਭਵਾ ਕਥਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਮਹਾਨ੍ ਅਯਂ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਰੀਰੇਹ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਮਿਕੈਕਾ ਤੁ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਬਦ੍ਧਾਤ੍ਮੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇਤਰਵਰਾ ਦੌਸ਼੍ਸ਼ੀਲ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯਥਾ ਗਤਾ
ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਸ ਏਵ ਹਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਕੋਪਾਦ੍ ਯਥੇਹਾਨ੍ਯ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਾ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ 'ਕਲਪਨਾ' ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਿਚ੍ਯੁਤਾ । ਜਾਡ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਾਕਾਸ਼ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਬੀਜਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਵਾਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨੀਮ੍
ਚਿੱਤ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਾ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਲਿਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਜੀਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਹਂ ਮਨਃ
ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਯਾਤਾ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬਤੇ । ਚਣ੍ਡਾਲੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਮਨਨਾਚ੍ ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਜਣਿਆ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਹਾਂ' ਸੋਚ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਪ੍ਰਬੋਧੇਨ ਜਾਡ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ । ਸ਼ਬਲਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੀ ਜਾਡ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੀਵਰੀ । ਚਿਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਾਦ੍ ਦੇਹਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਪਯਃ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਇਵ
ਚਿੱਤ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮਨੋਮੋਹਮਾਯੇਤਿ ਵਿਹਿਤਾਭਿਧਾ । ਜਾਡ੍ਯਂ ਨਿਪੁਣਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰੇ ਜਾਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਫਿਰ, ਹੇ ਮুনি, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮੋਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਾ ਤृष੍ਣਾਨਿਗਡਪੀਡਿਤਾ । ਕਾਮਕੋਪਭਯੋਪੇਤਾ ਭਾਵਾਭਾਵਾਤਿਪਾਤਿਨੀ
ਭਟਕਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਨਿਜਾਭੋਗਾ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਦੁਃਖਦਾਵਾਨਲਾਤਪ੍ਤਾ ਸ਼ੋਕਾਸ਼ਨਿਕृਸ਼ਾਸ਼ਯਾ
ਅਣਗਿਣਤ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਗਮ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਵਿਕਲੀਕृਤਾ । ਭੇਦਮਾਤ੍ਰਗृਹੀਤਾਸ੍ਥਾ ਪਰਂ ਦੈਨ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਖਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ, ਸਿਰਫ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਚਾਰੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ।
ਮਗ੍ਨਾ ਮੋਹਮਹਾਪਙ੍ਕੇ ਪਙ੍ਕੇ ਜੀਰ੍ਣੇਵ ਦਨ੍ਤਿਨੀ । ਭਾਵਾਭਾਵਲਤਾਦੋਲਾਪਰਿਲੋਲਸ਼ਰੀਰਕਾ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਥੀ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਤਾ ਨਾਲ ਓਲ੍ਹਾ-ਓਲ੍ਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਸਾਰਾਵਰਸਂਸਾਰਵਿਕਾਰਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਤਾਪੋਪਤਪ੍ਤਹृਦਯਾ ਰਾਗਰੋਗਾਨੁਸਾਰਿਣੀ
ਮੂਲ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਿਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਿਜਯੂਥਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾ ਮृਗੀਵਾਵਸ਼ਤਾਂ ਗਤਾ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵੋਦਿਤਾਕਾਰਾ ਤਿਰੋਭਾਵੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਆਗਤਾ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਘੜੀ 'ਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਪਯਾਤਾਸੁ ਭੀਤਾ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਦृष੍ਟਿषੁ । ਪਲਾਯਤੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਸੁ ਵੇਤਾਲੀष੍ਵ੍ ਇਵ ਬਾਲਿਕਾ
ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਝੂਠੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦੀ ਹੈ।