ਚਿਦ੍ਦਰ੍ਪਣਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਗ੍ਰਹੇਣਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਗਰ੍ਭਮ੍ ਇਵ ਗਰ੍ਭਿਣੀ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਮ ਨਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਭੂਤੀਕਰੋਤਿ ਵਾਰਿਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਮੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਧੇਃ
ਚਿੱਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ, ਚੌਦਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਲੋਕਕੁਸੁਮਾ ਘਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਲ੍ਲਵਾ । ਵ੍ਯੋਮਕੇਦਾਰਿਕਾਰੂਢਾ ਸਤ੍ਤੌਘਫਲਸ਼ਾਲਿਨੀ
ਉਹ ਅਜੀਬ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਜੀਵਜਾਲਰਜਃਪੁਞ੍ਜਾ ਵਾਸਨਾਰਸਰਞ੍ਜਿਤਾ । ਸਂਵੇਦਨਤ੍ਵਗ੍ਵਲਿਤਾ ਚਿਤ੍ਰੇਹਾਕਲਿਕਾਕੁਲਾ
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਧੂੜ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਤੀਤਾਸਙ੍ਖ੍ਯਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਕੇਸਰੋਜ੍ਜ੍ਵਲਰੂਪਿਣੀ । ਅਨਾਰਤਸ੍ਪਨ੍ਦਮਹਾਵਿਲਾਸੋਲ੍ਲਾਸਹਾਸਿਨੀ
ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਅਣਗਣੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਡ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਪਰ੍ਵਪਰੁषਾ ਜਡਸ਼ੈਲਾਦਿਗੁਮ੍ਫਿਤਾ । ਵਿਹਗਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਲਿਤਾ ਮੂਲਾਗ੍ਰਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਖੜਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੜ ਪਹਾੜਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਮੂਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਚਿਲ੍ਲਤੇਯਂ ਵਿਕਸਿਤਾ ਪੇਲਵਂ ਸਦਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਕੁਸੁਮਂ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਾਸਹਂ ਬਹੁ
ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਬੇਲ ਖਿੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਇਆ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਧਿਆਨ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਫੜਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਅਨਯੇਹ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚ੍ਛਾਯਾਚ੍ਛਾਪਿ ਵਿਜਨ੍ਯਤੇ । ਮਨ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਯਤੇ ਵਸ੍ਤੁ ਗੀਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਛਾਂ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਹਾਚਿਤਾਨਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰਾਦਯਃ । ਦੇਹਾਸ੍ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤੇ ਚ ਮਿਥਸ੍ ਤ੍ਵਨ੍ਮਚ੍ਚਿਜ੍ਜਡਵਿਭ੍ਰਮੈਃ
ਮਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਰਾਹੀਂ, ਤੇਰਾ, ਮੇਰਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ, ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਤਤਾਵਰ੍ਤਵਰ੍ਤਨ੍ਯਾ ਚਿਦ੍ਵਾਤ੍ਯੇਯਂ ਪ੍ਰਨृਤ੍ਯਤਿ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਰਜੋਲੇਖਾ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਦੇਹਿਨੀ
ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਵਾ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ, ਨੱਚਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਸਿਰਫ ਧੂੜ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੱਖੀਂ ਦਿੱਸਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦਾਰਮ੍ਭਮ੍ ਇਮਂ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਦੀਪਕਸ਼ਿਖਾ ਦੀਪੋ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਰਿਯਂ ਯਥਾ
ਚਿੱਤ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬੇ ਵਿਮਲੇ ਸ਼ਸ਼ਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਗਦ੍ਗਤਾ
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸਾਫ ਚਿੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ।
ਚਿਦ੍ਰਸਾਯਨਸੇਕੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਪਟਲਾਵਲੀ । ਰੂਪਮ੍ ਏਤਿ ਫਲਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਸਿਕ੍ਤੇਵ ਸਲ੍ਲਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਹੋਣ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੂਪ ਤੇ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਲਤਾ ਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਾਯਯੈਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਾ । ਸ਼ਵਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਗृਹਸ੍ਯੇਵ ਤਮਸ੍ ਤ੍ਵਿषਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੰਦਾ ਪਾਸ ਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕृਤਯੋ ਦੇਹੇ ਨ ਭਵੇਯੁਰ੍ ਇਮਾ ਯਦਿ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਦੇਹਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕੇ ਤੇ ਕਾਨ੍ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਯੁਃ ਕਿਮਾਕृਤੀਨ੍
ਜੇ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ?
ਚਿਦਾਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਿਸ਼ੁਧਾਰਿਣੀ । ਕ੍ਰਿਯਾਕੁਲਵਧੂਰ੍ ਦੇਹਗੇਹੇ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਞ੍ਚਲਾ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਵਧੂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਲੋਕਂ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯ ਰਸਨਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਕਥਂ ਕਦਾ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕੀਦृਕ੍ ਚ ਵਾ ਰਸਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੀਭ ਦੇ ਆਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਆਦ ਵੀ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਆਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਸੁਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ ਸ੍ਵਙ੍ਗਸ਼ਾਖੋ ऽਪਿ ਕੁਨ੍ਤਲਾਲਿਵृਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਚਿਨ੍ਮਞ੍ਜਰੀਂ ਵਿਨਾ ਦੇਹਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਕ ਇਵ ਰਾਜਤੇ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਵਰ੍ਧਤੇ ऽਭਿਲषਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਤਿ ਚਿਚ੍ ਚਰਾਚਰਕਾਰਿਣੀ । ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੀਤਰਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਂਦੀ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਥ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸੁਧਾਸ੍ਯਨ੍ਦਾਚ੍ਛਯਾ ਗਿਰਾ । ਪੁਨਃ ਪृष੍ਟੋ ਮਯਾ ਰਾਮ ਵਿਨਯਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੋਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਰਾਮ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਦੇਵ ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਕਾ ਤਤਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਅਯਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਯਂ ਚੈਵ ਨ ਚੇਤਤਿ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਚੇਤਨ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ?
ਅਯਂ ਚਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪੁਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਚਿਦ੍ਧੀਨਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਤੀਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਨੁਭਵਾ ਕਥਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਮਹਾਨ੍ ਅਯਂ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਰੀਰੇਹ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਮਿਕੈਕਾ ਤੁ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਬਦ੍ਧਾਤ੍ਮੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇਤਰਵਰਾ ਦੌਸ਼੍ਸ਼ੀਲ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯਥਾ ਗਤਾ
ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਸ ਏਵ ਹਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਕੋਪਾਦ੍ ਯਥੇਹਾਨ੍ਯ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਾ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ 'ਕਲਪਨਾ' ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਿਚ੍ਯੁਤਾ । ਜਾਡ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਾਕਾਸ਼ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਬੀਜਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਵਾਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨੀਮ੍
ਚਿੱਤ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਾ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਲਿਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਜੀਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਹਂ ਮਨਃ
ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਯਾਤਾ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬਤੇ । ਚਣ੍ਡਾਲੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਮਨਨਾਚ੍ ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਜਣਿਆ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਹਾਂ' ਸੋਚ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।