ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਅਬਹਿਸ੍ਸਾਧਨਾਸਾਧ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਣਾਵਟੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤੇਨੇਦਂ ਤਵ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਨਾਸਿ ਦੇਵਾਰ੍ਚਨੇ ਯੋਗ੍ਯਃ ਪੁष੍ਪਧੂਪਮਯੇ ਮਹਾਨ੍
ਤੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਧਿਯੋ ਯੇ ਹਿ ਬਾਲਾਃ ਪੇਲਵਚੇਤਸਃ । ਕृਤ੍ਰਿਮਾਰ੍ਚਾਮਯਂ ਤੇषਾਂ ਦੇਵਾਰ੍ਚਨਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਣਸਿੱਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਣਾਵਟੀ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਨ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ਤੈਸ਼੍ ਚ ਦੀਪੈਸ਼੍ ਚ ਪੁष੍ਪਾਦ੍ਯੈਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤੈਰ੍ ਦੇਵਮ੍ ਆਕਾਰੇ ਕਲ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਸੁਗੰਧ, ਚਾਵਲ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਹੀ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤੈਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੈਰ੍ ਅਰ੍ਚਨਮ੍ ਆਦृਤਾਃ । ਬਾਲਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਾਪਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪੁष੍ਪਧੂਪਲਵਾਰ੍ਚਨੈਃ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਥੈਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਦੇਵਾਰ੍ਚਨਂ ਮੁਧਾ । ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਮ ਫਲਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁष੍ਪਧੂਪਾਰ੍ਚਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਬਾਲਬੁਦ੍ਧਿषੁ । ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭਵਾਦृਸ਼ੇ ऽਯੋਗ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਚਨਂ ਤਦ੍ ਵਦਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜਨ ਲਈ ਜੋ ਪੂਜਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਸ੍ ਤੁ ਨੋ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦੇਵੋ ਮਤਿਮਤਾਂ ਵਰ । ਦੇਵਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਾਧਾਰਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਨੇਤਰਃ
ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੇਵਤਾ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਿਵਸ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਤੀਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਤਿਗਃ । ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਲਿਤੋ ਨ ਸਰ੍ਵੀ ਨ ਚ ਸਾਰ੍ਵਿਕਃ
ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਕਾਰਕृਤ੍ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਅਮਲੋ ਦੇਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਦੇਵਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਲਾਤੀਤਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪ੍ਰਦਾ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਤਾਪਹਾਰਿਣੀ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਦੇਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਪਰਾਭਿਖ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਦੇਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੇ ਅਪਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਸਤ' ਅਤੇ 'ਓਮ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਸਤ੍ਤਾਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਮਹਾਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ-ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ 'ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁ ਲਤਾਸ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਰਸਃ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪੇਣ ਮਹਾਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਪਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਰੂਪਤਾ' ਤੇ 'ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਤਮਾ' ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਵਾਨਘ । ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਪਾਰ੍ਵਤ੍ਯਾ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗਣੇषੁ ਚ
ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ—
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਨ੍ ਮਮੇਦਂ ਚ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਜ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਤਦ੍ ਦੇਵ ਇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਵਿਦੁਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ 'ਦੇਵ' ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਪਾਣ੍ਯਾਦਿਮਾਨ੍ ਅਨ੍ਯੋ ਯੋ ਵਾ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਿਂਸਾਰਃ ਕਿਲ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੁਰਨਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ।
ਨ ਸ ਦੂਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਸ੍ ਸ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਸ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਦਾ ਦੇਹੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਚ ਖੇ ਤਥਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਔਖਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸ ਕਰੋਤਿ ਸ ਚਾਸ਼੍ਨਾਤਿ ਸ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਚ । ਸ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਤਿ ਸਂਵੇਤ੍ਤਾ ਸੋ ऽਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤੇ
ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸੋ ऽਸ੍ਯਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਯਾਂ ਚ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਨਿਬਦ੍ਧਾਯਾਂ ਪੁਰ੍ਯਾਮ੍ ਅਙ੍ਗਪੁਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਇਸ ਅਜੀਬ ਚਲਣ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਪਰ੍ਵਤਸ੍ਥਾਯਾਂ ਚਲਾਯਾਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ । ਸੋ ऽਸ੍ਯਾਂ ਗਹਨਕੋਸ਼ਾਯਾਂ ਹृਦ੍ਗੁਹਾਯਾਂ ਗੁਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਚਾਰਸਤ੍ਤਾਤੀਤਾਮਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਸ੍ਯ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾ
ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਲੀਅਤ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਾਸਤੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ ਏष ਚਿਨ੍ਮਯਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ । ਇਮਂ ਭਾਸੁਰਮ੍ ਆਭਾਸਂ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਉਹ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸਾ ਚਿਦ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਮਲਾ ਜਗਦਰ੍ਥਾਂ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਇਮਾਂ ਰਞ੍ਜਯਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਰਸੇਨੇਵ ਮਧੁਰ੍ ਲਤਾਮ੍
ਉਹ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਮਿੱਠੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਾਰਵੋ ਯੇ ਚਮਤ੍ਕਾਰਾਸ਼੍ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਮਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਿਲ ਤੇ ਏਤੇ ਕੇਚਿਨ੍ ਨਭੋऽਭਿਧਾਃ
ਜੋ ਅਚੰਭੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ 'ਆਕਾਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਜ੍ ਜੀਵਾਭਿਧਾਨਾਸ਼੍ ਚ ਕੇਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਭਿਧਾਨਕਾਃ । ਕੇਚਿਤ੍ ਕਾਲਾਭਿਧਾਨਾਸ਼੍ ਚ ਕੇਚਿਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਕੁਝ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ', ਕੁਝ ਨੂੰ 'ਕਾਲ', ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ 'ਥਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਧਾਨਾਸ਼੍ ਚ ਕੇਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਧਾਨਕਾਃ । ਕੇਚਿਦ੍ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਦਿਜਾਡ੍ਯਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਕੁਝ ਨੂੰ ਕਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੁਥਰਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਚ੍ ਚੈਵ ਤਮੋऽਭਿਧਾਃ । ਅਰ੍ਕੇਨ੍ਦ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਧਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਾਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਕੁਝ ਨੂੰ ਚਮਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ; ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵਸਨ੍ਤੇਨ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਜਨ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਯਂ ਜਗਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਇਮਾਸੁ ਸਮਗ੍ਰਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦੈਵੈਕਿਕੈਵ ਹਿ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਮ੍ਬੁਧਿਸਂਸ੍ਥਾਸੁ ਸ਼ਰੀਰਜਲਜਾਲਿਕਾ
ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।