ਇਮਮ੍ ਆਲੋਕਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਮਯਂ ਜਨਃ । ਅਨ੍ਧਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਪੁਨਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮੋਹਤਮਸ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਚਾਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਅੰਧੇਰੇ ਜਾਂ ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
ਤਾਵਨ੍ ਨਯਤਿ ਸਙ੍ਕੋਚਂ ਤृष੍ਣਾਸ਼੍ਯਾਮਾ ਨਰਾਮ੍ਬੁਜਮ੍ । ਯਾਵਦ੍ ਵਿਵੇਕਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨੋਦਿਤਾ ਵਿਮਲਾ ਪ੍ਰਭਾ
ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਤੱਕ ਸੁੱਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਾਫ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ।
ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਮਾਦृਸ਼ੈਸ੍ ਸਹ ਬਨ੍ਧੁਭਿਃ । ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਕੀਕਤ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਯਥਾ ਹਰਿਹਰਾਦਯਃ । ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯੇ ਤਥਾ ਵਿਹਰ ਰਾਘਵ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉ।
ਅਨਨ੍ਤਾਨੀਹ ਦੁਃਖਾਨਿ ਸੁਖਂ ਕ੍ਸ਼ਣਲਵੋਪਮਮ੍ । ਨਾਤਸ੍ ਸੁਖੇषੁ ਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ ਦृष੍ਟਿਂ ਦੁਃਖਾਨੁਬਨ੍ਧਿषੁ
ਇਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸੁਖ ਤਾਂ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਸਾਰਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਸਾਧਨੀਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਰੁषੇਣ ਵਿਜਾਨਤਾ
ਜੋ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਮਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤ ਏਵ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਭਾਜਨਂ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਅਨੁਤ੍ਤਮਪਦਾਲਮ੍ਬਿ ਮਨੋ ਯੇषਾਂ ਗਤਜ੍ਵਰਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਅਸਲੀ ਹਕਦਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ।
ਸਮ੍ਭੋਗਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰੇषੁ ਰਾਜ੍ਯਾਦਿषੁ ਸੁਖੇषੁ ਯੇ । ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾ ਦੁष੍ਟਮਨਸੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍ ਅਨ੍ਧਡੁਣ੍ਡੁਭਾਨ੍
ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੁਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਡੌਲ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।
ਯੇ ਸ਼ਠੇषੁ ਦੁਰਨ੍ਤੇषੁ ਦੁष੍ਕृਤਾਰਮ੍ਭਸ਼ਾਲਿषੁ । ਦ੍ਵਿषਤ੍ਸੁ ਮਿਤ੍ਰਰੂਪੇषੁ ਭਕ੍ਤਾ ਵੈ ਭੋਗਭੋਗਿषੁ
ਜੋ ਚਲਾਕ, ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਪੱਖੀ ਹਨ—
ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਗਮਾਦ੍ ਦੁਰ੍ਗਂ ਦੁਃਖਾਦ੍ ਦੁਃਖਂ ਭਯਾਦ੍ ਭਯਮ੍ । ਨਰਕਾਨ੍ ਨਰਕਂ ਮੂਢਾ ਮੋਹਮਨ੍ਥਰਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਇਹ ਮੂਰਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਤੇ ਅਲਸ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਦੂਜੀ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜਾ, ਇੱਕ ਡਰ ਤੋਂ ਦੂਜਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਨਾਸ਼ੋਤ੍ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਯੌ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ੇ ਰਾਮ ਤਡਿਤ੍ਪ੍ਰਸਰਭਙ੍ਗੁਰੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਵਿਰਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਾ ਭਵਾਦृਸ਼ਃ । ਪੁਰੁषਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍ ਵਨ੍ਦ੍ਯਾਨ੍ ਭੋਗਮੋਕ੍ਸ਼ੈਕਭਾਗਿਨਃ
ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਕਤ ਹਨ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜਾਣ; ਉਹ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹਨ।
ਵਿਵੇਕਂ ਪਰਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਸਂਸਾਰਸਰਿਤਂ ਘੋਰਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ ਆਪਦਮ੍ ਉਤ੍ਤਰੇਤ੍
ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤੁ ਸਂਸਾਰਮਾਯਾਸ੍ਵ੍ ਇਹ ਵਿਜਾਨਤਾ । ਵਿषਮੂਰ੍ਛਨਸਮ੍ਮੋਹਦਾਯਿਨੀषੁ ਵਿਵੇਕਿਨਾ
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਮੱਤ ਭੁੱਲਣ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਮ੍ ਇਮਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਵਹੇਲਯਾ । ਜ੍ਵਲਿਤਸ੍ਯ ਗृਹਸ੍ਯੋਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਸ਼ੇਤੇ ਤਾਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸੋ ऽਨ੍ਤਰੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਪਦਂ ਸ਼ੇਮੁषੀਲਭ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਰ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਚਾਰੇਣ ਦੋषਃ ਕੋ ਭਵਤਾਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਭਵਿष੍ਯਥ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਜੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੋਗੇ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯੇਹ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਵਿਚਾਰਣੇ । ਯਦਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਦਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗੀ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਪਾਯਿ ਨਿਰਾਸ਼ਙ੍ਕਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਵਿਗਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਨ ਵਿਨਾ ਕੇਵਲੀਭਾਵਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯੇ
ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡੋਲ੍ਹੇ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਕੱਲਾਪਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵ੍ ਉਤ੍ਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਨ ਕ੍ਲੇਸ਼ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਨ ਮਿਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਉਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨ ਧਨਾਨਿ ਨ ਬਨ੍ਧਵਃ
ਉਸ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਦੋਸਤ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹਸ੍ਤਪਾਦਚਲਨਂ ਨ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸਙ੍ਗਮਃ । ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤਿਸ਼ਯਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਨ ਤੀਰ੍ਥਾਯਤਨਾਸ਼੍ਰਯਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਅਡਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੈਕਸਾਧ੍ਯੇਨ ਵਾਸਨੈਕਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾ । ਕੇਵਲਂ ਤਨ੍ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਜਯੇਨਾਸਾਦ੍ਯਤੇ ਪਦਮ੍
ਉਹ ਦਰਜਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕੋ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਮਾਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਚਾਰੈਕਾਨ੍ਤਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਤ੍ਯਜਤਾ ਦੁਃਖਜਾਲਾਨਿ ਨਰੇਣ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਝੀ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਸੇਵ੍ਯਾਸਨਸ੍ਥੇਨ ਤਦ੍ ਵਿਚਾਰਯਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਚ ਭੂਯੋ ऽਭਿਜਾਯਤੇ
ਜੋ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਕਾਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਸੁਖਾਸਾਰਸੀਮਾਨ੍ਤਂ ਸਾਧਵੋ ਵਿਦੁਃ । ਤਦ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਂ ਪਰਮ੍ ਆਹੂ ਰਸਾਯਨਮ੍
ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਭਲੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਅਤੁੱਲ, ਸਰਬੋਤਮ ਧਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਨੁष੍ਯਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ । ਸੁਖਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਲਿਲਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਸ੍ਵ੍ ਇਵੈਤਯੋਃ
ਸੁਰਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਤੋ ਮਨੋਜਯਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ਮਸ੍ ਸਨ੍ਤੋषਸਾਧਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਮਸਮ੍ਭੋਗਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਨਨ੍ਦ ਆਪ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਤਾ ਗਚ੍ਛਤਾ ਚੈਵ ਭ੍ਰਮਤਾ ਪਤਤਾ ਤਥਾ । ਰਕ੍ਸ਼ਸਾ ਦਾਨਵੇਨਾਪਿ ਦੇਵੇਨ ਪੁਰੁषੇਣ ਵਾ
ਜੀਉਂਦੇ, ਤੁਰਦੇ, ਭਟਕਦੇ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਾਖਸ ਹੋਵੇ, ਦਾਨਵ, ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—
ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਦ੍ਭੂਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ । ਵਿਕਾਸਿਸ਼ਮਪੁष੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਵੇਕੋਚ੍ਚਤਰੋਃ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਰੇਣਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਵृਨ੍ਦਮ੍ ਅਚਿਨ੍ਵਤਾ । ਭਾਨੁਨੇਵਾਮ੍ਬਰਸ੍ਥੇਨ ਨੋਜ੍ਝ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਕੰਮ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ।