ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਂ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਬਨ੍ਧਵਃ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਸਮੁਦ੍ਧਰ੍ਤੁਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪਙ੍ਕਾਨ੍ ਮृਗਂ ਯਥਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਾਥੀ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਚ੍ਛੂਨ੍ਯਪੁਰੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਦੂषਿਤਮ੍ । ਦੇਹਗੇਹਂ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਯਕ੍ਸ਼ੇਣ ਵਲ੍ਗਤਾ
ਇਸ ਸੁੰਨ ਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦਾ ਘਰ ਮਨ-ਯਕਸ਼ ਦੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਉਲਝਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਵਲਿਤਸਮਸ੍ਤਗृਹषਣ੍ਡਕਾ । ਇਯਂ ਜਗਦਰਣ੍ਯਾਨੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਕਸ੍ਯ ਨ ਭੀਤਯੇ
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਵਲੋਂ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁੰਨਿਆ ਜੰਗਲ ਕਿਸੇ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?
ਜਗਨ੍ਨਗਰ੍ਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚਕਮ੍ । ਦੇਹਗੇਹਂ ਕਤਿਪਯੈਸ੍ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ ਏਵ ਚ
ਪਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਸਚਮੁਚ ਦੇਹ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸਂਸ਼੍ਰੀਯਤੇ ਯਾ ਯਾ ਦਿਕ੍ ਸੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਮੋਹਵੇਤਾਲੈਃ ਪੂਰ੍ਣਾ ਦੇਹਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਕੈਃ
ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਵੀ ਪਾਸੇ ਤੂੰ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਪਾਸਾ ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਂ ਜਗਦਰਣ੍ਯਾਨ੍ਯਾਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਮੁਗ੍ਧਬਾਲਵਤ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਧੈਰ੍ਯਾਂਸ਼ਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਉਦ੍ਧਰ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁੰਨਿਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ।
ਜਗਜ੍ਜਰਦਰਣ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਰਦ੍ਭੂਤਮृਗਵ੍ਰਜੇ । ਧृਤਿਂ ਤृਣਰਸੈ ਰਾਮ ਮਾ ਗਚ੍ਛ ਮृਗਪੋਤਵਤ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਾਹ ਦੇ ਰਸ ਲਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਗਵਾ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹੀਤਲਾਰਣ੍ਯੇ ਚਰਨ੍ਨृਮृਗਪੋਤਕੇ । ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਗਜਂ ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੈਂਹੀਂ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਯ
ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾ।
ਅਨ੍ਯੇ ਨਰਮृਗਾ ਮੁਗ੍ਧਾ ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪੇ ਸ੍ਵਜਙ੍ਗਲੇ । ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਰਾਮ ਤਥਾ ਮਾ ਵਿਹਰਾਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਾਸੂਮ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਕਾਲਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਕਰ੍ਦਮਾਲੇਪਦਾਯਿਨਿ । ਨ ਮਙ੍ਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਧੂਰੂਪੇ ਮਹਿषੇਣੇਵ ਪਲ੍ਵਲੇ
ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਭੈਸ marsh ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗੇ, ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।
ਭੋਗਾਭੋਗਾ ਬਹਿष੍ਕਾਰ੍ਯਾ ਆਰ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਸਰੇਤ੍ ਪਦਮ੍ । ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮਹਾਰ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਪਵਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁਚ੍ਛਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਭਗਸ੍ਯ ਦੁਰਾਕृਤੇਃ । ਦੇਹਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਨ ਮਙ੍ਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਾਚੁਣ੍ਟੀषੁ ਚਾਰੁਣਾ
ਇਸ ਗੰਦਲੇ, ਨਿਕੰਮੇ, ਨਸੀਬ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਅੰਗਾ ਦੇਹ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅਨ੍ਯੇਨ ਰਚਿਤੋ ਦੇਹੋ ਯਕ੍ਸ਼ੇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਚਕ੍ਰਿਕਾ
ਇਹ ਦੇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਵੱਸਾਈ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਗੂੰਝੀ ਘੁੰਮਣੀ ਵਾਕਈ ਅਜੀਬ ਹੈ।
ਯਥੈਕਰੂਪਾ ਘਨਤਾ ਦृषਦੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਥਾ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੈਕਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਰਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਯਥੋਪਲਸ੍ਯ ਘਨਤਾ ਮਨਸ੍ਤਾ ਹਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਦ੍ ਅਭਾਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਸਂਵਿਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀਅਤ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਯਥੋਪਲਸ੍ਯ ਘਨਤਾ ਤਥਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਰੂਪੈਕਰੂਪਾ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀਅਤ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸਾਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
ਪृਥਕ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹਾਙ੍ਗ ਨ ਜਾਡ੍ਯਂ ਨ ਚ ਚੇਤਨਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਚਿਤੇ ਏਤੇ ਹਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਇੱਥੇ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸੁਸਤ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੇਤਨ; ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ।
ਯਥੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਪृਥਙ੍ਮਯੀ । ਅਯਂ ਗੁਡ ਇਦਂ ਖਣ੍ਡਮ੍ ਇਤਿ ਮਾਯਾ ਮੁਧੋਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਹੀ 'ਇਹ ਗੁੜ ਹੈ' ਤੇ 'ਇਹ ਖੰਡ ਹੈ' ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ ਏਕਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤਃ । ਮੁਧੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤੈਵੇਯਂ ਜਾਡ੍ਯਾਜਾਡ੍ਯਮਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਇਕ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਤਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੂਰਖਤਾ ਜਾਂ ਚਤੁਰਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤੈਵੈषਾ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰੈਕਨਾਸ਼ਿਨੀ । ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰੁਪ੍ਯਮਤਿਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਨ ਸਤੀ ਨਾਸਤੀ ਤਤਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਤੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭ੍ਰਮ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਝੂਠੀ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਯੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵੇਹ ਸਨ੍ ਨ ਸਃ
ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਭਾਵਯੋਗਤਃ । ਅਭਾਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਲਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਯੋ ऽਨਨ੍ਤ ਏਕਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਨੁਭਵੀ ਯਥਾ । ਤਥੋਪਲਸ੍ ਸ੍ਵਤਾਨਿष੍ਠੋ ਨ ਜਡੋ ਨ ਚ ਚੇਤਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਸਤੀਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੇਤਨ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਭਾਵਯੋਗਤਃ । ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਜਡੋ ਨ ਚ ਚੇਤਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੈਦائش ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੌ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਵਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਸਮਾਯਾਤੇ ਨ ਚਾਯਾਤੇ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਨ ਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤੇ
ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਤਾ, ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ।
ਜਡਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵ੍ ਅਸਨ੍ਤੌ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਵਤ੍ । ਭਵਤਸ੍ ਤੌ ਕਥਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰਕਾਦ੍ ऋਤੇ
‘ਮੂਰਖ’ ਤੇ ‘ਚੇਤਨ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ, ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਚ੍ ਚ ਚੇਤਨਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਜਡਸ਼੍ ਚੋਪਲ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਉਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਈਦृਗ੍ਵਾਗ੍ਯੋਗ੍ਯਬੋਧ੍ਯਬੋਧਨਹੇਤੁਕਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇ 'ਮੂੜ' ਪੱਥਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧ੍ਯਃ ਪਰਤਰੇ ਬੋਧੇ ਯਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਸੋਪਦੇਸ਼੍ਯਾ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਮੂਢਸ੍ ਤਤ੍ ਸਹਸਾ ਪਦਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸਿੱਧਾ ਦੱਸਣ ਤੇ ਵੀ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ ਇਮਾਨਿ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਇਦਂ ਚ ਗृਹਂ ਮੁਧੈਵ । ਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਪਰਿਵਲ੍ਗਤਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵ ਏषੋ ऽਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਹੋ ਮਹਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮ੍
ਮਨ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਕੰਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਇਹ ਘਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ'—ਵਾਹ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ ਇਹ!
ਲੋਲਾਸੁ ਸਂਸृਤਿषੁ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾਣਾਂ ਕ੍ਰੀਡਾਸੁ ਚਾਨ੍ਯਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਚਿਦੇਕਵृਤ੍ਤੇਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਰਮਤੇ ਹਿ ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਯਥੋਲ੍ਬਣਵਿषਾਸੁ ਭੁਜਙ੍ਗਮੀषੁ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲਾਟ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।