ਕੁਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸਾਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਜ੍ਜਨਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਕੁਵੇਤਾਲਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਨਾਮਭृਤ੍
ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇਹ ਨਿਕੰਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭृਤ੍ਯਤਾਂ ਮਾਸ੍ਯ ਗਚ੍ਛ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ । ਅਸ੍ਯ ਭृਤ੍ਯਤਯਾ ਰਾਮ ਨਿਰਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍
ਤੂੰ ਇਸ ਮੰਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨੌਕਰ ਨਾ ਬਣ, ਹੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ; ਇਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਲਾਸੇਨ ਦੇਹਗੇਹੇ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਃ ਪਰਿਵਲ੍ਗਤਿ ਲੀਲਯਾ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਇਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਪਾਗਲ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਦੇਹਗृਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਯਕ੍ਸ਼ੇਣ ਤਤ੍ ਕृਤਮ੍ । ਭੀਤਾ ਯੇਨ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਸਮਾਧਿਨਿਰਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਡਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਮ੍ ਉਦ੍ਵਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰੈਕਮਨ੍ਦਿਰਾਤ੍ । ਸਂਸਾਰਸ਼ੂਨ੍ਯਨਗਰੇ ਨ ਬਿਭੇषਿ ਕਦਾਚਨ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਭੂਤਾਭਿਭੂਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਗृਹੇ ਰਤਾਃ । ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਤੇ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਘਟ੍ਟਿਤਾ ਨਾਸ਼੍ਮਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਜ਼ੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਅਜੀਬ ਹਨ—ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚੇਨ ਦੇਹਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ਯਾ ਧृਤਿਃ । ਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ਯੈਵ ਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਾਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ਯ ਰਾਘਵ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੌਸਲਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਘਵ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਬृਹਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਗृਹੇ ਦਗ੍ਧਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਵਿਹਰਾਨਾਸ੍ਥਯਾ ਸਾਧੋ ਨ ਤਵੈਤਤ੍ ਕਿਲ ਸ੍ਥਿਰਮ੍
ਹੇ ਸਾਧੂ, ਜਿੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਜੋ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਨੁਚਰਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਤਤਯਾ ਧਿਯਾ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਮृਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵਾਸ਼੍ਵ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯਤਾਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਆਪ ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰੋ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚੇਨ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਯੇ ਨਿਰਯੈषਿਣਃ । ਤੇषਾਂ ਮੋਹਾਮਯਾਨ੍ਧਾਨਾਂ ਨ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਬਨ੍ਧਵਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਰਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਪਹਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਵਿषਵਲ੍ਲ੍ਯਾ ਇਵ ਫਲਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਰਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਧੈਰ੍ਯਹੀਨੇਨ ਸ੍ਵਾਹਙ੍ਕਾਰਮਹਾਸ਼ਵਮ੍ । ਮੂਰ੍ਖੇਣਾਲਮ੍ਬਿਤਂ ਯੇਨ ਨष੍ਟਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਮ੍
ਜੋ ਮੂਰਖ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚੇਨ ਵਰਾਕਾ ਯੇ ਵਸ਼ੀਕृਤਾਃ । ਤ ਏਤੇ ਨਰਕਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਰਾਘਵੇਨ੍ਧਨਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੇਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਲਈ ਈਂਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਰਗੋ ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕੋਟਰੇ । ਸ ਦੇਹਪਾਦਪੋ ਧੀਰੈਰ੍ ਅਚਿਰੇਣ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਹ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਹੀ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤੁ ਯਾਤੁ ਵਾ । ਤ੍ਵਮ੍ ਏਨਮ੍ ਆਲੋਕਯ ਮਾ ਮਨਸਾ ਮਹਤਾਂ ਵਰ
ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵੇਖ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜ, ਹੇ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਵਧੂਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਜ੍ਞਾਤਸ਼੍ ਚੇਤਸੈਵ ਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ ਤੇ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਨਕਾਰਿਆ, ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣਦੇਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਦੇਹਾਲਯੇ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚਕੇ । ਅਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਵਿਲਾਸਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਉਥਲ ਪਥਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਯਕ੍ਸ਼ਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਯਾਃ ਪੁਂਸਾਂ ਵਿਤਤਾਪਦਃ । ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਨ ਤਾ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਮਨ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਇੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਹਤੋ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਦਗ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਦੁਰ੍ਭਗਵृਤ੍ਤਯਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਨਘ
‘ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਸੜ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਾਰੇਆ ਗਿਆ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਾਤ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਯਥਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧੋ ਨੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਨਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਸਙ੍ਗਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ।
ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦੇਹਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਚਲਮ੍ । ਵਾਤਰਜ੍ਜੁਯੁਤਂ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਸਰੀਰ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ।
ਵृਕ੍ਸ਼ੋਨ੍ਨਤੌ ਯਥਾ ਹੇਤੁਰ੍ ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਅਪਿ ਕਿਲਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਆਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਸ੍ ਤਥੇਹਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਚੇष੍ਟਾਸੁ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕੁਡ੍ਯਰੂਪਮ੍ ਇਵਾਮਲਮ੍ । ਦੀਪਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਤਵਪੁਰ੍ ਮਨਃ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਫ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਕੰਧ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਿਵਿਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋ ਰਾਮ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਚਿਤ੍ਤਯੋਃ । ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵ੍ਯੋਰ੍ ਇਵ ਕਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕਟਾਨ੍ਧਯੋਃ
ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਲਨਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਹਾਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਆਵृਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇਣ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਆਤਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਚਲਚਲ, ਹਿਲ-ਜੁਲ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪੋ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਵਿਭੁਃ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਠਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹਾਰ੍ਦਂ ਬृਹਤ੍ਤਮਃ
ਆਤਮ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਛਲਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਨੇਰੀ ਸਮਝੋ।
ਆਤ੍ਮਾਸਿ ਰਘੁਸਰ੍ਵਸ੍ਵ ਜਡਾ ਨਾਸਿ ਮਨੋਦृषਤ੍ । ਦੂਰੀਕੁਰੁ ਮਨੋਮੋਹਂ ਕਿਮ੍ ਏਤੇਨਾਸਿ ਸਙ੍ਗਤਃ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਆਤਮ ਹੈਂ, ਸਭ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈਂ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ?
ਪਿਸ਼ਾਚੋ ਹਿ ਮਨੋਨਾਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦੇਹਗृਹੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਭਾਯਯਤ੍ਯ੍ ਏष ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਮੈਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼
ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਸਾਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾੜਾ ਆਤਮ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਏ ਉੱਚੇ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ।
ਭਯਪ੍ਰਦਮ੍ ਅਕਲ੍ਯਾਣਂ ਧੈਰ੍ਯਸਰ੍ਵਸ੍ਵਹਾਰਿਣਮ੍ । ਮਨਃਪਿਸ਼ਾਚਮ੍ ਉਤ੍ਸਾਰ੍ਯ ਯੋ ऽਸਿ ਸ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਡਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਸੁਭ, ਸਾਰਾ ਹੌਸਲਾ ਚੁਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨ-ਭੂਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਢਿੱਠ ਹੋ ਜਾ।
ਚਿਤ੍ਤਯਕ੍ਸ਼ਦृਢਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਬਨ੍ਧਵਃ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤੁਂ ਗੁਰਵੋ ਨ ਚ ਮਾਨਵਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ-ਯਕਸ਼ ਨੇ ਪੱਕੀ ਫੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਸੱਜਣ, ਨਾ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ।