ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੇ ਯਥਾਨ੍ਯੇਵ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਥੈਵੇਯਂ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾ ਕਾਚਿਦ੍ ਏਵ ਹ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕਮਲਜਨ੍ਮਨਃ । ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਦ੍ਭਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨੋਪੇਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥੇਦਮ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ
ਅਜੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਲਿਤ ਆਭਾਸੋ ਮਨਸੋ ऽਬ੍ਜਜਤਾਗਤੌ । ਦੇਹਵਚ੍ ਚਿਨ੍ਤਿਤੋ ਦੇਹਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਝਲਕ, ਜਦੋਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਵਾਹਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਾਸਨਾਵਿਲਯੇਨ ਯਃ । ਤਥੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਾਕृਤ੍ਯੁਦਯੇਨ ਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਦਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਮਿਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ ਏਵ ਚੇਤ੍ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਭੂਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਹਾਨ੍ਯਥਾ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਰਾਮਾ, ਜੇ ਸੋਚ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਂ ਮਮਾਯਂ ਚ ਸਂਸਾਰ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤੇ । ਸਤ੍ਯੋ ऽਯਂ ਭਾਸਤੇ ਰਾਮ ਭਾਵਨਾਦਾਰ੍ਢ੍ਯਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ', ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸੋਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਭੀ ਹੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗੇਨ ਯਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਕਾਨ੍ਤੇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਲ੍ਲਭਾ
ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਅਹਰ੍ਵ੍ਯਾਪृਤਿਰ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਾ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਖੀਰਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਧੌ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਅਹਰ੍ਵਦ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ । ਤਥੇਦਂ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਚਿਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਤਾਪਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰਿਤ੍ । ਧਰਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟਿਵੈਰੂਪ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਪਿਞ੍ਛਿਕਾ । ਤਥੈਵੇਯਂ ਜਗਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਮੀ ਕਰਕੇ ਲਕੀਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਭੀਰੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨ ਯਥਾ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇषੁ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ऽਪਿ ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਤਥੈਤਿ ਭਯਂ ਸੁਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਡਰਪੋਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
ਸ੍ਵ ਏਵ ਹਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਭਾਸਤੇ । ਸਂਸਾਰਸਰਣਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੋ ऽਤ੍ਰ ਵਿਭਾਤਿ ਕਿਮ੍
ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਕੀ, ਕੌਣ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਚਮੁਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?
ਸ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਮਲਤਾਂ ਗਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਮੋਹੋ ऽਯਂ ਜਾਗਤਸ਼੍ ਚਲਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕੁਝ ਗੰਦਗੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਚਮਕ ਉਪਜਾਵੇ, ਤਦ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਮਲਂ ਭੂਯਸ੍ ਤਾਮ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁੜ ਗੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕਦੇ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੈਤਨ੍ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਜ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਕਲਨਾਤ੍ਯਾਗਂ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹਨ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਚੇ ਹਨ ਨਾ ਝੂਠੇ; ਹੋਰ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹੀ ਦੇਖਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਮਰਣਂ ਜੀਵਿਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵ ਚ । ਚਿਦਾਭਾਸਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਕਤਾ ਸਮ੍ਯਗੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮੌਤ, ਜੀਵਨ, ਸਵਰਗ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ — ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣਾ ਹੀ ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮਹਨ੍ਤਾਦਿਸਂਸਾਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਤਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਭਾਸਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਸਾਰ, ਦਸੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।
ਸਦਸਨ੍ਮਯਸਂਸਾਰੇ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਾਨ੍ ਮਨਃ
ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉਭਰਦਾ—ਇਹ ਸੱਚਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਨਿष੍ਕਾਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਾਨ੍ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਂ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਤੌਤਿ ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ । ਸ਼ੀਤਲਂ ਸਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਾਨ੍ ਮਨਃ
ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਢਾ ਹੋ ਕੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਬਨ੍ਧੁਭਿਃ । ਇਤਿ ਬਨ੍ਧੁਵਿਯੋਗੇषੁ ਕਿਂ ਵृਥਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯਸੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਖ਼ੀਰ ਮਰਨੇ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ ਮਯਾ ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਮਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕਿਂ ਮੁਧਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯਸੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਮਰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਦਾ ਹੈਂ?
ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵ ਜਾਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਵਿਭਵਾਦਿਕਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੇਣੇਤਿ ਹਰ੍षਸ੍ਯਾਵਸਰੋ ਹਿ ਕਃ
ਜੋ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਨਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ । ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਪਚ੍ ਛੋਕਸ੍ਯਾਵਸਰੋ ਹਿ ਕਃ
ਜਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਖ਼ਿਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਬ੍ਰੁਡਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦੌਘ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ । ਇਦਂ ਹਿ ਜਨਤਾਜਾਲਂ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲੇ ਉਠਦੇ, ਫਟਦੇ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਸਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਸਦੈਵੈਤਦ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਸੱਚਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ?
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਭੂਵਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਚਾਧੁਨਾ । ਦੇਹੋ ऽਹਂ ਚਿਤ੍ਤਦੋषੋ ऽਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪਰਿਦੇਵ੍ਯਤੇ
ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੁਣ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਲਈ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
ਦੇਹਾਚ੍ ਚੇਦ੍ ਅਨ੍ਯ ਏਵਾਹਂ ਚਿਦਾਭਾਸਸ੍ ਤਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਹੇ । ਕੌ ਤੌ ਮੇ ਸਦਸਦ੍ਭਾਵੌ ਯਨ੍ਨਿष੍ਠਂ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਛਾਂ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਕੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ?