ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਾਯ ਦੋषਾਪਾਕਰਣਾਯ ਚ । ਸ਼ृਣੁ ਰਾਘਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਮ੍ ਇਦਂ ਮਯਾ
ਅਸਲ ਸਮਝ ਤੇ ਭੁਲਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।
ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥੂਣਂ ਨਵਦ੍ਵਾਰਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਵਲੇਪਨਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰਸਦਨਂ ਰਾਮ ਨ ਕੇਨਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਕृਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਰਾਮ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।
ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਏਵਾਵਭਾਸਤੇ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਕਾਰਂ ਸਦ੍ ਅਸਚ੍ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਵਿਧੌ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ਼੍ ਚੈਕ ਏਵੇਨ੍ਦੁਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਦੇਹੇ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਚੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।
ਦੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਲੇ ਹਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਸਨ੍ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਸਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਸ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਧੌ ਸਤ੍ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਦਾ ਸ ਮੁਧੈਵ ਹਿ । ਬੁਦ੍ਬੁਦੋ ਬੁਦ੍ਬੁਦਵਿਧੌ ਸਤ੍ਯੋ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਚਾਨ੍ਯਦਾ
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਵੇਲੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ; ਬੁਲਬੁਲਾ ਜਦ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਵੇਲੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ।
ਦੇਹੋ ਦੇਹਾਵਧੌ ਸਤ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯ ਇਤਰਾਵਧੌ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਵਧੌ ਤਾਪੇ ਜਲਂ ਸਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਨ੍ਯਦਾ
ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਝੂਠਾ। ਮਿਰਾਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਵਧੌ ਦੇਹਸ੍ ਸਨ੍ਨ੍ ਅਸਂਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਦਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਭਾਸਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਦਿੱਸ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਨਾਮਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਗृਹੀਤਮਨਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਮਯਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਦੇਹੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤ੍ਯਜ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਿਰ੍ਮਾਣਾ ਦੇਹਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ — ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਵਰਤਲ੍ਪਗਤੋ ਯੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦੇਹੇਨ ਦਿਕ੍ਤਟਮ੍ । ਪਰਿਭ੍ਰਮਸਿ ਹੇ ਰਾਮ ਸ ਦੇਹਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਜਾਗਰਾਯਾਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਯੇਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗਪੁਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਰਿਭ੍ਰਮਸਿ ਮੇਰੁਂ ਵਾ ਸ ਦੇਹਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ਚ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਯੇਨ ਮਹੀਤਟਾਨ੍ । ਪਰਿਭ੍ਰਮਸਿ ਹੇ ਰਾਮ ਸ ਦੇਹਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਗਤੈਰ੍ ਦੇਹੈਰ੍ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਮਹਾਵਿਭਵਭੂਮਿषੁ । ਪਰਿਭ੍ਰਮਸਿ ਯੇਨੇਹ ਸ ਦੇਹਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਯਾ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਪ੍ਰਕਰੋषਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਯੈਰ੍ ਦੇਹੈਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
ਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਾਨੁਰਾਗਿਣ੍ਯਾ ਯੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਨਿਰ੍ਵृਤਿਂ ਯਾਸਿ ਦੇਹੇਨ ਸ ਦੇਹਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਇੱਛਾ-ਜਨਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਲਪਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈਂ—ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਏਤੇ ਰਾਮ ਯਥਾ ਦੇਹਾ ਮਾਨਸਸ੍ਪਨ੍ਦਸਨ੍ਮਯਾਃ । ਤਥੈਵ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭੋ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਮਾਨਸਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਾਰੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਉੱਦਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਧਨਮ੍ ਅਯਂ ਦੇਹੋ ਦੇਸ਼ੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਯੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
‘ਇਹ ਧਨ ਹੈ’, ‘ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ’, ਜਾਂ ‘ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭ੍ਰਮ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਿਸਚੇ ਦੀ ਹੀ ਲਹਿਰ ਹਨ।
ਦੀਰ੍ਘਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਇਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੀਰ੍ਘਂ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਦੀਰ੍ਘਂ ਵਾਪਿ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ ਏष੍ਯਸਿ ਯਦਾ ਪਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਚ੍ਛਯਾ ਸ੍ਵਯਾ । ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਇਦਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦ੍ ਅਧੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਉੱਚੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਗ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੇ ਯਥਾਨ੍ਯੇਵ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਥੈਵੇਯਂ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾ ਕਾਚਿਦ੍ ਏਵ ਹ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕਮਲਜਨ੍ਮਨਃ । ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਦ੍ਭਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨੋਪੇਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥੇਦਮ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ
ਅਜੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਲਿਤ ਆਭਾਸੋ ਮਨਸੋ ऽਬ੍ਜਜਤਾਗਤੌ । ਦੇਹਵਚ੍ ਚਿਨ੍ਤਿਤੋ ਦੇਹਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਝਲਕ, ਜਦੋਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਵਾਹਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਾਸਨਾਵਿਲਯੇਨ ਯਃ । ਤਥੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਾਕृਤ੍ਯੁਦਯੇਨ ਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਦਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਮਿਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ ਏਵ ਚੇਤ੍ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਭੂਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਹਾਨ੍ਯਥਾ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਰਾਮਾ, ਜੇ ਸੋਚ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਂ ਮਮਾਯਂ ਚ ਸਂਸਾਰ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤੇ । ਸਤ੍ਯੋ ऽਯਂ ਭਾਸਤੇ ਰਾਮ ਭਾਵਨਾਦਾਰ੍ਢ੍ਯਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ', ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸੋਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਭੀ ਹੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗੇਨ ਯਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਕਾਨ੍ਤੇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਲ੍ਲਭਾ
ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਅਹਰ੍ਵ੍ਯਾਪृਤਿਰ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਾ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਖੀਰਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਧੌ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਅਹਰ੍ਵਦ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ । ਤਥੇਦਂ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਚਿਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।