ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦ੍ ਯਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਰੂਪਪੀਵਰਤਾ ਪਰਾ । ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਬਹਿਸ੍ ਤਤ੍ ਤਮ੍ ਅਪਰਂ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜੋ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਰੇਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂਸ਼੍ ਚੈਤਾਨ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਅष੍ਟਾਵ੍ ਏਤੇ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਏਵ ਵਾਯੂਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਦਾ ਮਯਾ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਜੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਗਚ੍ਛਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਏਤੇ ਨ ਰੋਧਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਹਿ ਚਲੋ ऽਨਿਲਃ
ਚਲਦੇ, ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਅਸ਼੍ਨਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਤਾਨ੍ ਸਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਨਰਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸੁਵ੍ਯਗ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਬਾਹ੍ਯਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਦਿਨੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਏਵ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਤਃ ਪੁਂਸੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਿषਯਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਰਤਿਂ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਦृਤੌ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਯਥਾ
ਜੋ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕृਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤੈਰ੍ ਅਖਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਪੂਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਤਿष੍ਠਤਾ ਗਚ੍ਛਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤਾ ਸ੍ਵਪਤਾ ਤਥਾ । ਏषਾ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਤਨ੍ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ਆਪ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਨੁਸਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਬੋਧੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਮਦਮੋਹੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਹੋष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਬੁਧੋ ਜਨਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਗਤੀਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ ਸੁਖਮ੍ ਏਧਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ ਧृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਸ੍ਤਂ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਬਹਿਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਰੂਪ ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯੋ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਿਰ੍ ਅਥਾਮ੍ਭੋਜਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹृਦਯਸਂਸ੍ਥਿਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਬਾਹਰੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਭਃਪਦੇ । ਪਦਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਪਾਨੋ ऽਯਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਕਾਸ਼ੋਨ੍ਮੁਖਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾ ਯਥਾ । ਹृਦਾਕਾਸ਼ੋਨ੍ਮੁਖੋ ऽਪਾਨੋ ਨਿਮ੍ਨੇ ਵਹਤਿ ਵਾਰਿਵਤ੍
ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਬਾਹਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਦੇਹਮ੍ ਆਪ੍ਯਾਯਯਤਿ ਬਾਹ੍ਯਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਥ ਵਾ ਪਚਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਵਪੁਃ
ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਿ ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਂ ਤਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਮੁਖਾਗ੍ਰਗਗਨਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਾਪਯਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮੋ ਰਵਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਮੁਖਾਗ੍ਰੇ ਖਂ ਪ੍ਯਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਹृਦਮ੍ਬਰਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਯ੍ ਏष ਨਿਮੇषਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਅਪਾਨ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾਃ ਕਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵਿਵਸ੍ਵਤਾ । ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਪਦਂ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਰਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗੀਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਕਲਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾ ਯਤ੍ਰਾਪਾਨਹਿਮਾਂਸ਼ੁਨਾ । ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਨ ਭੂਯੋ ਜਨ੍ਮਭਾਙ੍ ਮਨਃ
ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਰਣਾਂ ਅਪਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗੀਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨ ਫਿਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣ ਏਵਾਰ੍ਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ऽਮ੍ਬਰੇ । ਆਪ੍ਯਾਯਨਕਰੀਂ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ ਛਸ਼ਿਤਾਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੇਨ੍ਦੁਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਾਪ੍ਯਾਯਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੂਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ੋषਣਕਰਂ ਪਰਮ੍
ਪ੍ਰਾਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਦ ਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਤਾਂ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਨ ਯਾਵਚ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਂ ਗਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਉਹ ਵੇਖਣਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਹृਦਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਰ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਮਯੋਦਯਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਨਿਜਮ੍ ਆਧਾਰਂ ਨ ਭੂਯੋ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦਾ।
ਸੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯਂ ਸੇਨ੍ਦੁਂ ਸਰਸ਼੍ਮਿਂ ਸਸਮਾਗਮਮ੍ । ਹृਦਯੇ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਦੇਵਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ, ਚੰਦ ਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਰੱਬੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਨ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਤਮਃ । ਹਾਰ੍ਦਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਦ੍ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਾ
ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਘਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟੇ ਨਾ, ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਦਿਲ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯੇ ਤਮਸਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਲੋਕਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਹਾਰ੍ਦੇ ਤੁ ਤਮਸਿ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸ੍ਵਾਲੋਕੋ ਜਾਯਤੇ ਪਰਃ
ਜਦ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਦਿਲ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਚਾਨਣ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਰ੍ਦਾਨ੍ਧਕਾਰਕ੍ਸ਼ਯਦਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍ । ਸੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯਂ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਰ੍ਕਮ੍ ਅਵਲੋਕਯੇਤ੍
ਦਿਲ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਡੁੱਬਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੇ।
ਅਪਾਨੇਨ੍ਦੁਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਂ ਯਤ੍ਰ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕੋਟਰੇ । ਪਦਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਰ੍ਕੋ ਬਹਿਰੁਨ੍ਮੁਖਃ
ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਦਾ ਚੰਦ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅੰਦਰੋਂ ਉਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੇ ऽਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਹृਦਮ੍ਬੁਜਾਤ੍ । ਛਾਯਾਯਾਂ ਗਲਿਤਾਙ੍ਗਾਯਾਂ ਤਤ੍ਰੈਵਾਸ਼ੁ ਯਥਾਤਪਃ
ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਧੁੱਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।