ਬਾਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਾਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਾਨੇ ਯਤ੍ਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋ ऽਙ੍ਗਪ੍ਰਪੂਰਣੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਦੁਸ੍ ਤਮ੍ ਅਪਿ ਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਭਰਨ ਦੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਪੂਰਕਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਪਾਨੇ ऽਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤੋ ਹृਦਿ । ਤਾਵਤ੍ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਵਸ੍ਥਾ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੋ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੁੰਭਕਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੂਰਕਃ ਕੁਮ੍ਭਕਸ਼੍ ਚੈਵ ਰੇਚਕਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਭਿਧੇ ਬਹਿਃ
ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਤੇ ਰੇਚਕ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਜਿੱਥੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹੱਦ ਨੂੰ ਜੋ ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਥਾਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਾ ਯਤ੍ਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਮਤਿਭਿਸ੍ ਤਾਂਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ ਜੋ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਪਾਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰਕਾਦਯਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਹਰੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਮृਦਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਿष੍ਪਨ੍ਨਘਟਵਦ੍ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਬਹਿਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਤਂ ਵਿਦੁਃ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚਲਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਾਨ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰ੍ ਯਾ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਯੋਗਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸਾਗ੍ਰਾਦ੍ ਅਪਿ ਨਿਰ੍ਗਤ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਯਾ ਵਾਯੋਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਧੀਰਾ ਅਪਰਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਦੂਜਾ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਪਾਨ ਉਦ੍ਗਤਃ । ਤਾਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਸਮਾਵਸ੍ਥਾਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਰੇਚਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਅਪਾਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰੇਚਕ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦ੍ ਯਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਰੂਪਪੀਵਰਤਾ ਪਰਾ । ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਬਹਿਸ੍ ਤਤ੍ ਤਮ੍ ਅਪਰਂ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜੋ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਰੇਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂਸ਼੍ ਚੈਤਾਨ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਅष੍ਟਾਵ੍ ਏਤੇ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਏਵ ਵਾਯੂਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਦਾ ਮਯਾ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਜੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਗਚ੍ਛਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਏਤੇ ਨ ਰੋਧਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਹਿ ਚਲੋ ऽਨਿਲਃ
ਚਲਦੇ, ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਅਸ਼੍ਨਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਤਾਨ੍ ਸਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਨਰਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸੁਵ੍ਯਗ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਬਾਹ੍ਯਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਦਿਨੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਏਵ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਤਃ ਪੁਂਸੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਿषਯਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਰਤਿਂ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਦृਤੌ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਯਥਾ
ਜੋ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕृਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤੈਰ੍ ਅਖਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਪੂਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਤਿष੍ਠਤਾ ਗਚ੍ਛਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤਾ ਸ੍ਵਪਤਾ ਤਥਾ । ਏषਾ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਤਨ੍ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ਆਪ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਨੁਸਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਬੋਧੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਮਦਮੋਹੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਹੋष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਬੁਧੋ ਜਨਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਗਤੀਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ ਸੁਖਮ੍ ਏਧਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ ਧृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਸ੍ਤਂ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਬਹਿਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਰੂਪ ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯੋ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਿਰ੍ ਅਥਾਮ੍ਭੋਜਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹृਦਯਸਂਸ੍ਥਿਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਬਾਹਰੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਭਃਪਦੇ । ਪਦਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਪਾਨੋ ऽਯਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਕਾਸ਼ੋਨ੍ਮੁਖਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾ ਯਥਾ । ਹृਦਾਕਾਸ਼ੋਨ੍ਮੁਖੋ ऽਪਾਨੋ ਨਿਮ੍ਨੇ ਵਹਤਿ ਵਾਰਿਵਤ੍
ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਬਾਹਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਦੇਹਮ੍ ਆਪ੍ਯਾਯਯਤਿ ਬਾਹ੍ਯਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਥ ਵਾ ਪਚਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਵਪੁਃ
ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਿ ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਂ ਤਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਮੁਖਾਗ੍ਰਗਗਨਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਾਪਯਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮੋ ਰਵਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਮੁਖਾਗ੍ਰੇ ਖਂ ਪ੍ਯਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਹृਦਮ੍ਬਰਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਯ੍ ਏष ਨਿਮੇषਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਅਪਾਨ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾਃ ਕਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵਿਵਸ੍ਵਤਾ । ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਪਦਂ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਰਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗੀਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਕਲਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾ ਯਤ੍ਰਾਪਾਨਹਿਮਾਂਸ਼ੁਨਾ । ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਨ ਭੂਯੋ ਜਨ੍ਮਭਾਙ੍ ਮਨਃ
ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਰਣਾਂ ਅਪਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗੀਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨ ਫਿਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।