ਤਯੋਰ੍ ਮਮਾਨੁਸਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਭਿਧਾਨਯੋਃ । ਗਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਮਰੁਤੋਰ੍ ਆਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਰੁਦ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਦੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਹਨ—ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਦੇ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਸਦੈਵ ਸਮਰੂਪਯੋਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਾਸਰਾਃ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਲਈ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਨਿਕृਤ੍ਤਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਲਵਾਦ੍ ਅਪਿ । ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਚ ਗਤਿਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾ ਤਯੋਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਰਤਗਤਯੋਰ੍ ਗਤਿਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਹृਦਿ ਮਰੁਤੋਰ੍ ਅਨੁਸृਤ੍ਯ ਚੋਦਿਤਾਂ ਤਾਮ੍ । ਨ ਪੁਨਰ੍ ਇਹ ਹਿ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਮੁਦਿਤਮਨਾਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਪਾਸ਼ਃ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਮੁਨੇ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਂ ਮਾਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਲੀਲਯਾ । ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਅਹਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ृਣੁ ਮੇ ਵਚਃ
ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਂ, ਹੇ ਮুনি, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਉਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਾਨੋ ऽਯਮ੍ ਅਵਾਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਪਾਣ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਪਾਣ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ऽਯਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤਂ ਤਾਵਚ੍ ਛ੍ਰੇਯਸੇ ਸ਼ृਣੁ
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਯਦ੍ ਧृਦਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰਾਤ੍ । ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਤਯਤ੍ਨਾਨਾਂ ਤਂ ਧੀਰਾ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਰੇਚਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਰਮਤਾਂ ਹृਦਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਙ੍ਗਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ ਸ ਪੂਰਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਵਾਦਸ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਾਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਾਨੇ ਯਤ੍ਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋ ऽਙ੍ਗਪ੍ਰਪੂਰਣੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਦੁਸ੍ ਤਮ੍ ਅਪਿ ਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਭਰਨ ਦੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਪੂਰਕਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਪਾਨੇ ऽਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤੋ ਹृਦਿ । ਤਾਵਤ੍ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਵਸ੍ਥਾ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੋ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੁੰਭਕਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੂਰਕਃ ਕੁਮ੍ਭਕਸ਼੍ ਚੈਵ ਰੇਚਕਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਭਿਧੇ ਬਹਿਃ
ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਤੇ ਰੇਚਕ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਜਿੱਥੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹੱਦ ਨੂੰ ਜੋ ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਥਾਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਾ ਯਤ੍ਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਮਤਿਭਿਸ੍ ਤਾਂਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ ਜੋ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਪਾਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰਕਾਦਯਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਹਰੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਮृਦਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਿष੍ਪਨ੍ਨਘਟਵਦ੍ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਬਹਿਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਤਂ ਵਿਦੁਃ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚਲਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਾਨ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰ੍ ਯਾ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਯੋਗਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸਾਗ੍ਰਾਦ੍ ਅਪਿ ਨਿਰ੍ਗਤ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਯਾ ਵਾਯੋਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਧੀਰਾ ਅਪਰਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਦੂਜਾ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਪਾਨ ਉਦ੍ਗਤਃ । ਤਾਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਸਮਾਵਸ੍ਥਾਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਰੇਚਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਅਪਾਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰੇਚਕ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦ੍ ਯਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਰੂਪਪੀਵਰਤਾ ਪਰਾ । ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਬਹਿਸ੍ ਤਤ੍ ਤਮ੍ ਅਪਰਂ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜੋ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਰੇਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂਸ਼੍ ਚੈਤਾਨ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਅष੍ਟਾਵ੍ ਏਤੇ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਏਵ ਵਾਯੂਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਦਾ ਮਯਾ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਜੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਗਚ੍ਛਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਏਤੇ ਨ ਰੋਧਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਹਿ ਚਲੋ ऽਨਿਲਃ
ਚਲਦੇ, ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਅਸ਼੍ਨਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਤਾਨ੍ ਸਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਕੁਮ੍ਭਕਾਦੀਨ੍ ਨਰਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਕੁੰਭਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸੁਵ੍ਯਗ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਬਾਹ੍ਯਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਦਿਨੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਏਵ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਤਃ ਪੁਂਸੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਿषਯਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਰਤਿਂ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਦृਤੌ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਯਥਾ
ਜੋ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕृਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤੈਰ੍ ਅਖਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਪੂਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਤਿष੍ਠਤਾ ਗਚ੍ਛਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤਾ ਸ੍ਵਪਤਾ ਤਥਾ । ਏषਾ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਤਨ੍ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ਆਪ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਨੁਸਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਬੋਧੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਮਦਮੋਹੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਹੋष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।