ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ ਹृਦਯਾਨਿਲਃ । ਸਙ੍ਕੇਤੈਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਚਾਰਚੇष੍ਟਿਤਃ
ਫਿਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਹਵਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਕੁਹਰਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਦੇਹੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਂਸ਼ਵਃ
ਦਿਲ-ਕਮਲ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਵਲ੍ਗਨ੍ਤਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਾ ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਆਉਂਦੀਆਂ, ਉੱਠਦੀਆਂ, ਕੁਦਦੀਆਂ, ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਸ ਏष ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਗਤਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਸ੍ਯ ਕਾਚਿਨ੍ ਮੁਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਯਤਿ ਲੋਚਨੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮুনি, ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਹਤਿ ਨਾਸਯਾ । ਕਾਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਜਰਯਤਿ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਕ੍ਤਿ ਵਚਾਂਸਿ ਚ
ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਕਰੋਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਹਾਮ੍ ਇਵ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ
ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਕੈਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦ੍ਵਿਸਙ੍ਕੇਤੌ ਪ੍ਰਸृਤਾਵ੍ ਅਨਿਲੌ ਮੁਨੇ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵ੍ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੌ ਪ੍ਰਕਟੌ ਤੌ ਵਰਾਨਿਲੌ
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮুনি, ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਵਾਵਾਂ — ਇੱਕ ਉਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ — ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਯੋਰ੍ ਅਨੁਸਰਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੁਨੇ ਗਤਿਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਪੁषੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਪਾਨ੍ਥਯੋਃ
ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕਲੇਵਰਮਹਾਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਾਹਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਮਹੀਨਯੋਃ । ਹृਦਾਕਾਸ਼ਾਰ੍ਕਸ਼ਸ਼ਿਨੋਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮਸ੍ਵਰੂਪਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੰਤਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ — ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ — ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਪੁਰਪਾਲਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰਥਚਕ੍ਰਯੋਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇष੍ਟਤੁਰਙ੍ਗਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਮਨ ਲਈ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ, ਇਹ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਈ ਘੋੜੇ ਹਨ।
ਤਯੋਰ੍ ਮਮਾਨੁਸਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਭਿਧਾਨਯੋਃ । ਗਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਮਰੁਤੋਰ੍ ਆਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਰੁਦ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਦੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਹਨ—ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਦੇ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਸਦੈਵ ਸਮਰੂਪਯੋਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਾਸਰਾਃ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਲਈ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਨਿਕृਤ੍ਤਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਲਵਾਦ੍ ਅਪਿ । ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਚ ਗਤਿਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾ ਤਯੋਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਰਤਗਤਯੋਰ੍ ਗਤਿਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਹृਦਿ ਮਰੁਤੋਰ੍ ਅਨੁਸृਤ੍ਯ ਚੋਦਿਤਾਂ ਤਾਮ੍ । ਨ ਪੁਨਰ੍ ਇਹ ਹਿ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਮੁਦਿਤਮਨਾਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਪਾਸ਼ਃ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਮੁਨੇ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਂ ਮਾਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਲੀਲਯਾ । ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਅਹਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ृਣੁ ਮੇ ਵਚਃ
ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਂ, ਹੇ ਮুনি, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਉਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਾਨੋ ऽਯਮ੍ ਅਵਾਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਪਾਣ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਪਾਣ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ऽਯਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤਂ ਤਾਵਚ੍ ਛ੍ਰੇਯਸੇ ਸ਼ृਣੁ
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਯਦ੍ ਧृਦਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰਾਤ੍ । ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਤਯਤ੍ਨਾਨਾਂ ਤਂ ਧੀਰਾ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਰੇਚਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਰਮਤਾਂ ਹृਦਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਙ੍ਗਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ ਸ ਪੂਰਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਵਾਦਸ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਾਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਾਨੇ ਯਤ੍ਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋ ऽਙ੍ਗਪ੍ਰਪੂਰਣੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਦੁਸ੍ ਤਮ੍ ਅਪਿ ਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਭਰਨ ਦੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਪੂਰਕਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਪਾਨੇ ऽਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤੋ ਹृਦਿ । ਤਾਵਤ੍ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਵਸ੍ਥਾ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਪਾਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੋ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੁੰਭਕਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੂਰਕਃ ਕੁਮ੍ਭਕਸ਼੍ ਚੈਵ ਰੇਚਕਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਭਿਧੇ ਬਹਿਃ
ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਤੇ ਰੇਚਕ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਜਿੱਥੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹੱਦ ਨੂੰ ਜੋ ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਥਾਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਾ ਯਤ੍ਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਮਤਿਭਿਸ੍ ਤਾਂਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ ਜੋ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਪਾਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰਕਾਦਯਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਹਰੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਮृਦਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਿष੍ਪਨ੍ਨਘਟਵਦ੍ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਬਹਿਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਤਂ ਵਿਦੁਃ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚਲਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਾਨ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰ੍ ਯਾ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਯੋਗਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸਾਗ੍ਰਾਦ੍ ਅਪਿ ਨਿਰ੍ਗਤ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵਧਿਰ੍ ਗਤਿਃ । ਯਾ ਵਾਯੋਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਧੀਰਾ ਅਪਰਂ ਬਾਹ੍ਯਪੂਰਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਦੂਜਾ ਬਾਹਰੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਯਾਵਨ੍ ਨਾਪਾਨ ਉਦ੍ਗਤਃ । ਤਾਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਸਮਾਵਸ੍ਥਾਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਪਾਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੁੰਭਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਪਾਨਸ੍ਯੋਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਰੇਚਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਅਪਾਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰੇਚਕ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।