ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਕਲਤ੍ਰੇਣ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਜਨੇਨ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਗृਹਸ੍ਥੇਨ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਰੱਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸੁषਿਰਸਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ष੍ਕੁਲੀਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਾਲਿਕਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਚ੍ਛਾਦਨਵਦ੍ ਵਿਪੁਲਾਕ੍ਸ਼ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਨ, ਕੰਨ ਛਲਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੀਭ ਚੰਦ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਪਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਆਸ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਸਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਭੁਜਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਪਮਨ੍ਦਿਰਂ । ਦਨ੍ਤਾਲਿਕੇਤਕਸ੍ਰਗ੍ਭਿਰ੍ ਭੂषਿਤਦ੍ਵਾਰਕੋਟਰਂ
ਮੂੰਹ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ, ਬਾਂਹਾਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨਾਰਤਰਟਦ੍ਰੂਪਰਸਨਾਦ੍ਵਾਰਪਾਲਕਮ੍ । ਅਙ੍ਗੁਲੀਲੋਕਵਲਿਤਪਾਦਾਲਿਨ੍ਦਕृਤਸ੍ਥਿਤਿ
ਜੀਭ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਪਹਰੇਦਾਰ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਰਸਾਦਿਗ੍ਧਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਤਤਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਕਾष੍ਠਸਦ੍ਬਨ੍ਧਂ ਸੁਕੁਡ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਾਲ ਮਾਸ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਟੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਂਚਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਪਿਆ ਤੇ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਗੇਹਸ੍ਯ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਸੁषਿਰੇ ਕੋਮਲੇ ਮਧ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਸ਼ੁਕਾਭਿਤ੍ਤਿਮਾਲਿਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ-ਘਰ ਦੇ ਨਰਮ ਤੇ ਖਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਾਸਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਯੁਗ੍ਮਮਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਮਾਂਸਮਯਂ ਮृਦੁ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਨਾਲਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮਿਲਤ੍ਕੋਸ਼ਂ ਲਸਦ੍ਦਲਮ੍
ਉਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਦੋ ਕੌਮਲ ਕਮਲ-ਜਿਹਾ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਡੰਡੇ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਢਕਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤਤਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪੇਣ ਸਕਲਾਕਾਸ਼ਚਾਰਿਣਾ । ਤਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮृਦੂਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਯੁਨਾ
ਉਹ ਜੰਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ।
ਲਸਤ੍ਸੁ ਤੇषੁ ਪਤ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਸ ਮਰੁਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਵਾਤਾਹਤਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਜਾਲੇ ਬਹਿਰ੍ ਇਵਾਭਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੱਤੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹਿਲਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਹਵਾ ਝਟਕਦੀ ਹੋਵੇ।
ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤੋ ऽਸੌ ਪਵਨਃ ਕृਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨੇਕਧਾ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚਾਨ੍ਯਾਸੁ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸਰਤ੍ਯ੍ ਅਥ
ਉਹ ਹਵਾ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ ਹृਦਯਾਨਿਲਃ । ਸਙ੍ਕੇਤੈਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਚਾਰਚੇष੍ਟਿਤਃ
ਫਿਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਹਵਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਕੁਹਰਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਦੇਹੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਂਸ਼ਵਃ
ਦਿਲ-ਕਮਲ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਵਲ੍ਗਨ੍ਤਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਾ ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਆਉਂਦੀਆਂ, ਉੱਠਦੀਆਂ, ਕੁਦਦੀਆਂ, ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਸ ਏष ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਗਤਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਸ੍ਯ ਕਾਚਿਨ੍ ਮੁਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਯਤਿ ਲੋਚਨੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮুনি, ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਹਤਿ ਨਾਸਯਾ । ਕਾਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਜਰਯਤਿ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਕ੍ਤਿ ਵਚਾਂਸਿ ਚ
ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਕਰੋਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਹਾਮ੍ ਇਵ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ
ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਕੈਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦ੍ਵਿਸਙ੍ਕੇਤੌ ਪ੍ਰਸृਤਾਵ੍ ਅਨਿਲੌ ਮੁਨੇ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵ੍ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੌ ਪ੍ਰਕਟੌ ਤੌ ਵਰਾਨਿਲੌ
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮুনি, ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਵਾਵਾਂ — ਇੱਕ ਉਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ — ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਯੋਰ੍ ਅਨੁਸਰਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੁਨੇ ਗਤਿਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਪੁषੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਪਾਨ੍ਥਯੋਃ
ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕਲੇਵਰਮਹਾਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਾਹਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਮਹੀਨਯੋਃ । ਹृਦਾਕਾਸ਼ਾਰ੍ਕਸ਼ਸ਼ਿਨੋਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮਸ੍ਵਰੂਪਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੰਤਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ — ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ — ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਪੁਰਪਾਲਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰਥਚਕ੍ਰਯੋਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇष੍ਟਤੁਰਙ੍ਗਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਮਨ ਲਈ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ, ਇਹ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਈ ਘੋੜੇ ਹਨ।
ਤਯੋਰ੍ ਮਮਾਨੁਸਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਭਿਧਾਨਯੋਃ । ਗਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਮਰੁਤੋਰ੍ ਆਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਰੁਦ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਦੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਹਨ—ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਦੇ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਸਦੈਵ ਸਮਰੂਪਯੋਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਾਸਰਾਃ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਲਈ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਨਿਕृਤ੍ਤਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਲਵਾਦ੍ ਅਪਿ । ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਚ ਗਤਿਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾ ਤਯੋਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਰਤਗਤਯੋਰ੍ ਗਤਿਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਹृਦਿ ਮਰੁਤੋਰ੍ ਅਨੁਸृਤ੍ਯ ਚੋਦਿਤਾਂ ਤਾਮ੍ । ਨ ਪੁਨਰ੍ ਇਹ ਹਿ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਮੁਦਿਤਮਨਾਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਪਾਸ਼ਃ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਮੁਨੇ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਂ ਮਾਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਲੀਲਯਾ । ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਅਹਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ृਣੁ ਮੇ ਵਚਃ
ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਂ, ਹੇ ਮুনি, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਯਮ੍ ਉਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਦਾਗਤਿਃ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਹੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਾਨੋ ऽਯਮ੍ ਅਵਾਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਪਾਣ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਪਾਣ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ऽਯਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤਂ ਤਾਵਚ੍ ਛ੍ਰੇਯਸੇ ਸ਼ृਣੁ
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਯਦ੍ ਧृਦਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰਾਤ੍ । ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਤਯਤ੍ਨਾਨਾਂ ਤਂ ਧੀਰਾ ਰੇਚਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਰੇਚਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਰਮਤਾਂ ਹृਦਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਙ੍ਗਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ ਸ ਪੂਰਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਸ਼ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਵਾਦਸ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।