ਸਮਸ੍ਤਕਲਨਾਤੀਤਂ ਪਰਾਂ ਕੋਟਿਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦਯਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਜੋ ਦਰਜਾ ਸਾਰੇ ਗਣਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਖ੍ਯੋ ਮਹਾਮਤੇ । ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਸ਼ਿਸ਼ੀਤਲਾਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡੀ ਚਾਨਣ।
ਆਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾਨਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਆਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਵਯਸ੍ਯਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ ਏਕਤਮਾ ਮਯਾ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਸਰ੍ਵਸੌਭਾਗ੍ਯਵਰ੍ਧਿਨੀ । ਕਾਰਣਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯੇਯਂ ਪ੍ਰਾਣਚਿਨ੍ਤਾ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਵਿਹਗਂ ਭੁਸੁਣ੍ਡਂ ਪੁਨਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪੀਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰਃ ਪृष੍ਟਵਾਨ੍ ਕ੍ਰੀਡਯਾ ਪੁਨਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਭਸੁੰਡਾ ਪੰਛੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਵਿਚ੍ਛੇਦਿਨ੍ਨ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਚਿਰਜੀਵਿਤ । ਯਥਾਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਸਾਧੋ ਪ੍ਰਾਣਚਿਨ੍ਤਾ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਚ ਸਚ ਦੱਸੋ—ਪ੍ਰਾਣ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਵੇਤ੍ਤਾਸਿ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਨਾਸ਼ਕਃ । ਮਾਮ੍ ਏਤਤ੍ ਪਰਿਹਾਸਾਰ੍ਥਂ ਮੁਨੇ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਵਾਯਸਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਕਾਂ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ?
ਅਥ ਵਾ ਭਵਤਾਮ੍ ਏਵ ਭਵਦ੍ਭ੍ਯਃ ਪਰਿਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਚ੍ਚਰਾਮੀਦਂ ਕਾ ਮੇ ਕ੍ਸ਼ਤਿਰ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਭੁਸੁਣ੍ਡਜੀਵਿਤਕਰਂ ਭੁਸੁਣ੍ਡਸ੍ਯਾਤ੍ਮਲਾਭਦਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਪ੍ਰਾਣਸਮਾਧਾਨਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਮਯਾ
ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭੁਸੁੰਡਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯੇਦਂ ਭਗਵਂਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਦੇਹਗੇਹਂ ਮਨੋਰਮਮ੍ । ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਧਾਨਮਹਾਸ੍ਥੂਣਂ ਨਵਦ੍ਵਾਰਸਮਾਵृਤਮ੍
ਵੇਖੋ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥੰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਕਲਤ੍ਰੇਣ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਜਨੇਨ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਗृਹਸ੍ਥੇਨ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਰੱਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸੁषਿਰਸਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ष੍ਕੁਲੀਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਾਲਿਕਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਚ੍ਛਾਦਨਵਦ੍ ਵਿਪੁਲਾਕ੍ਸ਼ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਨ, ਕੰਨ ਛਲਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੀਭ ਚੰਦ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਪਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਆਸ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਸਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਭੁਜਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਪਮਨ੍ਦਿਰਂ । ਦਨ੍ਤਾਲਿਕੇਤਕਸ੍ਰਗ੍ਭਿਰ੍ ਭੂषਿਤਦ੍ਵਾਰਕੋਟਰਂ
ਮੂੰਹ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ, ਬਾਂਹਾਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨਾਰਤਰਟਦ੍ਰੂਪਰਸਨਾਦ੍ਵਾਰਪਾਲਕਮ੍ । ਅਙ੍ਗੁਲੀਲੋਕਵਲਿਤਪਾਦਾਲਿਨ੍ਦਕृਤਸ੍ਥਿਤਿ
ਜੀਭ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਤੇ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਪਹਰੇਦਾਰ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਰਸਾਦਿਗ੍ਧਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਤਤਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਕਾष੍ਠਸਦ੍ਬਨ੍ਧਂ ਸੁਕੁਡ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਾਲ ਮਾਸ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਟੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਂਚਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਪਿਆ ਤੇ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਗੇਹਸ੍ਯ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਸੁषਿਰੇ ਕੋਮਲੇ ਮਧ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਸ਼ੁਕਾਭਿਤ੍ਤਿਮਾਲਿਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ-ਘਰ ਦੇ ਨਰਮ ਤੇ ਖਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਾਸਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਯੁਗ੍ਮਮਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਮਾਂਸਮਯਂ ਮृਦੁ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਨਾਲਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮਿਲਤ੍ਕੋਸ਼ਂ ਲਸਦ੍ਦਲਮ੍
ਉਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਦੋ ਕੌਮਲ ਕਮਲ-ਜਿਹਾ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਡੰਡੇ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਢਕਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤਤਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪੇਣ ਸਕਲਾਕਾਸ਼ਚਾਰਿਣਾ । ਤਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮृਦੂਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਯੁਨਾ
ਉਹ ਜੰਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ।
ਲਸਤ੍ਸੁ ਤੇषੁ ਪਤ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਸ ਮਰੁਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਵਾਤਾਹਤਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਜਾਲੇ ਬਹਿਰ੍ ਇਵਾਭਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੱਤੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹਿਲਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਹਵਾ ਝਟਕਦੀ ਹੋਵੇ।
ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤੋ ऽਸੌ ਪਵਨਃ ਕृਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨੇਕਧਾ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚਾਨ੍ਯਾਸੁ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸਰਤ੍ਯ੍ ਅਥ
ਉਹ ਹਵਾ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ ਹृਦਯਾਨਿਲਃ । ਸਙ੍ਕੇਤੈਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਚਾਰਚੇष੍ਟਿਤਃ
ਫਿਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਹਵਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਕੁਹਰਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਦੇਹੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਂਸ਼ਵਃ
ਦਿਲ-ਕਮਲ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਵਲ੍ਗਨ੍ਤਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਾ ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਆਉਂਦੀਆਂ, ਉੱਠਦੀਆਂ, ਕੁਦਦੀਆਂ, ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਸ ਏष ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਗਤਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਸ੍ਯ ਕਾਚਿਨ੍ ਮੁਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਯਤਿ ਲੋਚਨੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮুনি, ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਹਤਿ ਨਾਸਯਾ । ਕਾਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਜਰਯਤਿ ਕਾਚਿਦ੍ ਵਕ੍ਤਿ ਵਚਾਂਸਿ ਚ
ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਕਰੋਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਹਾਮ੍ ਇਵ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ
ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਕੈਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦ੍ਵਿਸਙ੍ਕੇਤੌ ਪ੍ਰਸृਤਾਵ੍ ਅਨਿਲੌ ਮੁਨੇ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵ੍ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੌ ਪ੍ਰਕਟੌ ਤੌ ਵਰਾਨਿਲੌ
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮুনি, ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਵਾਵਾਂ — ਇੱਕ ਉਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ — ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਯੋਰ੍ ਅਨੁਸਰਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੁਨੇ ਗਤਿਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਪੁषੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਪਾਨ੍ਥਯੋਃ
ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕਲੇਵਰਮਹਾਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਾਹਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਮਹੀਨਯੋਃ । ਹृਦਾਕਾਸ਼ਾਰ੍ਕਸ਼ਸ਼ਿਨੋਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮਸ੍ਵਰੂਪਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੰਤਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ — ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ — ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਪੁਰਪਾਲਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰਥਚਕ੍ਰਯੋਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇष੍ਟਤੁਰਙ੍ਗਯੋਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਮਨ ਲਈ, ਇਹ ਦੋ ਹਵਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ, ਇਹ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਈ ਘੋੜੇ ਹਨ।