ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਨਾਮ੍ਨਾ ਜੀਵੇਨ ਤੇਨੈਵਾਨ੍ਯੇਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਂ ਵਾਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਿਸ੍ਮृਤਿਂ ਗਤਮ੍
ਵਾਲਮੀਕਿ ਨਾਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਉਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰਵੀਂ ਵਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਸਮਂ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । ਸ੍ਮਰਾਮਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਵ੍ਯਾਸਕृਤਂ ਜਗਤਿ ਵਿਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਆਸ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਵ੍ਯਾਸਾਭਿਧੇਨ ਜੀਵੇਨ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯੇਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਏਤਤ੍ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਂ ਵਾਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਿਸ੍ਮृਤਿਂ ਗਤਮ੍
ਵਿਆਸ ਨਾਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਉਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਖ੍ਯਾਨਕਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵृਤਾਨਿ ਯੁਗਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਨਿ ਸਂਸ੍ਮਰਾਮਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ । ਸਾਧੋ ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਲਾਨਿ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਮਰਾਮਿ ਚ
ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਧੋ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਕ੍ਸ਼ਤਯੇ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ ਮਹੀਮ੍ ਅਵਤਰਿष੍ਯਤਃ । ਅਧੁਨੈਕਾਦਸ਼ਂ ਜਨ੍ਮ ਰਾਮਨਾਮ੍ਨੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਵਿਸ਼ਨੁ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਵੇਗਾ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਜਨਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਵਸੁਦੇਵਗृਹੇ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ ਭੁਵੋ ਭਾਰਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ । ਅਧੁਨਾ षੋਡਸ਼ਂ ਜਨ੍ਮ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੋਲਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਨਾਰਸਿਂਹੇਨ ਵਪੁषਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁਂ ਹਰਿਃ । ਜਘਾਨ ਵਾਰਤ੍ਰਿਤਯਂ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵ ਵਾਰਣਮ੍
ਹਰੀ ਨੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੀਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਇਯਂ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਿष੍ਠੇਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਾਯਤੇ ਲੀਯਤੇ ਚਾਸ਼ੁ ਲੋਲਾ ਵੀਚਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮੈਕਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਨਿ ਬਹੂਨਿ ਵਿषਮਾਣਿ ਚ । ਤਥਾਰ੍ਧਸਮਰੂਪਾਣਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਅਧੂਰੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਾਦृਕ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਚਰਣਾਨਿ ਚ । ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਹ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ, ਉਥੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਕਰਤਬ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕੰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੇ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮੇ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ऽਨ੍ਯਥਾ ਜਾਤੇ ਪ੍ਰਯਾਤੇ ਸਂਸ੍ਤੁਤੇ ਜਨੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਬਦਲਣ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਮਮਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇ ऽਨ੍ਯ ਏਵ ਚ ਬਨ੍ਧਵਃ । ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਨਵਾ ਭृਤ੍ਯਾ ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ
ਮੇਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵੱਖਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਨਵੇਂ ਨੌਕਰ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਹਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਮੂਲਲਤਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਕਦਾਚਿਨ੍ ਮੇਰੁਸ਼ृਙ੍ਗਾਗ੍ਰਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਲਤਾਸ਼੍ਰਯਃ
ਕਦੇ ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰੱਖ ਦੀ ਲਤਾ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਹ੍ਯਨਿਲਯਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਦਰ੍ਦੁਰਾਲਯਃ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਧਿਮਵਦ੍ਵਾਸੀ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਮਲਯਾਸ਼੍ਰਯਃ
ਕਦੇ ਮੈਂ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਦਰਦੁਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ; ਕਦੇ ਹਿਮਾਵਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਭੂਧਰਮ੍ । ਵਨਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨੀਡਂ ਕਰੋਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਕਈ ਵਾਰੀ, ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਟਾਹਣੀ ਤੇ ਬਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
ਅਦ੍ਯਾਨਨ੍ਤੇषੁ ਯਾਤੇषੁ ਯੁਗੇषੁ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇਨੈਵ ਜਾਤੋ ऽਯਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਪਾਦਪਃ
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਾਤੇ ਜੀਵਤਿ ਯੈਵਾਭੂਚ੍ ਛੋਭਾਸ੍ਯ ਸੁਤਰੋਸ੍ ਤਯਾ । ਕृਤਪ੍ਰਾਕ੍ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਯਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।
ਨੇਹਾਭੂਦ੍ ਉਤ੍ਤਰਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਕੁਮ੍ ਨਾਯਂ ਚ ਭੂਧਰਃ । ਦਿਗ੍ ਉਤ੍ਤਰਾਭੂਦ੍ ਅਨ੍ਯੈਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੇਰੁਮਹੀਧਰਾ
ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੀ, ਨਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਨਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਿਸਾ ਵੀ ਹੋਰ ਸੀ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਦਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੋਰ ਸੀ।
ਏਕੈਕਦੇਹਸਂਸ੍ਥਾਨਨੀਤਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਸ਼ਾਗਮਃ । ਧ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤੇ ਖਸ੍ਥ ਏਵੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਗਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਹਰ ਇਕ ਦੇਹ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਾਦੇਰ੍ ऋਕ੍ਸ਼ਸਞ੍ਚਾਰਾਨ੍ ਮੇਰ੍ਵਾਦੇਸ੍ ਸ੍ਥਾਨਕਾਦ੍ ਦਿਸ਼ਾਮ੍ । ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦਿਸ਼ੋ ऽਨ੍ਯਥਾ
ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਜ੍ ਜਗਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮੋ ऽਯਂ ਕੇਵਲਂ ਧਿਯਃ । ਆਤ੍ਮਸ੍ਪਨ੍ਦਚਮਤ੍ਕਾਰਵਿਭਵੋ ऽਯਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਨਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਤ੍ਰਃ ਪਿਤृਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤੋ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਰਿਤਾਂ ਤਥਾ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ਯਾਤਾਨ੍ ਪੁਂਸਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਬਣ ਚੁਕਿਆ, ਦੋਸਤ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜਾਂ ਵਾਰੀ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਵੀ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹਾਂ।
ਕਲੌ ਕृਤਯੁਗਾਚਾਰਾਨ੍ ਕृਤੇ ਕਲਿਯੁਗਸ੍ਥਿਤੀਃ । ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਚੈਵ ਸਂਸ੍ਮਰਾਮਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਤਯੁਗ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਅਦृष੍ਟਵੇਦਵੇਦਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕੇਤਵਿਹਾਰਿਣਃ । ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਨਿਰਰ੍ਗਲਾਚਾਰਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੈਂ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਬਿਲਕੁਲ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ।
ਧ੍ਯਾਤਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਸੁਰਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਜਗਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਖਾਲੀ ਸੀ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇषਦੇਸ਼ਾਨ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਾਕੁਲਭੂਤਕੋਸ਼ਾਨ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਿਨ੍ਯਾਸਵਿਲਾਸਵੇषਾਨ੍ ਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਿਨੇष੍ਵ੍ ਅਸ਼ੇषਾਨ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਅਥਾਸੌ ਵਾਯਸਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਰ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਮਯਾ । ਭੂਯਃ ਪृष੍ਟੋ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਲਤਾਗ੍ਰਖੇ
ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੋ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ।
ਚਰਤਾਂ ਜਗਤਃ ਕੋਸ਼ੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਕਥਂ ਵਿਹਗਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦੇਹਂ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਨ ਬਾਧਤੇ
ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?