ਘਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਤੋ ਰਾਗਵਿਰਾਗਾਣਾਂ ਮੁਧੈਵ ਕਲਨੈਵ ਕਾ
ਘੜਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਪੜਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਗ ਜਾਂ ਵਿਰਾਗ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਮਰਣਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵੈਰਂ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਙ੍ਗਤੇ । ਦੁਃਖਿਤਾ ਨਾਮ ਕੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋਪਮਾ
ਮੌਤ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ 'ਦੁੱਖੀ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਮ੍ਭੋਗਾਦੌ ਸੁਖੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਆਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮ ਇਤਿ ਮੁਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਲਨਾ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਹ ਸੁਖ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਐਸਾ ਸੋਚਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਵੀਚ੍ਯਮ੍ਭਸੋਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਤੋਰ੍ ਨ ਸ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਨ੍ਮਨ੍ਮਤੀ ਯਥਾ । ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਨ ਸ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣਿ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਮਨ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਹਿਲ-ਚਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤੇ ਮृਤੇ ਤੋਯੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਮृਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਭਵਰੇ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਆਚਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਚਲਾਚਲੇ ਤੋਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤੇ ਨ ਤਿष੍ਠਤਃ । ਤਥਾ ਜਡਾਜਡੇ ਰੂਪੇ ਨ ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਚਲਣ ਤੇ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਯਥਾਵਰ੍ਤੋ ਜਲਸ੍ਯ ਚ । ਤਦਤਦ੍ਭਾਵਰੂਪੇਯਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵੀਅਤ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਹਿ ਭੂਤਂ ਜੀਵਾਤ੍ਮ ਜਡਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਭਵੇਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਨੋ ਮੋਹੋ ਨ ਤੁ ਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜੜਤਾਈ ਰੂਪ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੁਃਖੌਘਮਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨਨ੍ਦਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਅਨ੍ਧਂ ਭੁਵਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਤੁ ਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਚਾਨਣ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜਡਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਤਦੁਃਖਦਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪੁਂਸਸ੍ ਤੁ ਕੇਵਲਾ
ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ; ਜੜ ਲਈ ਇਹ ਦੁਇਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਾਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਦ ਲਈ ਰਾਤ ਸਿਰਫ ਰਾਤ ਹੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘਨੇ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਰਾਮ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਜੀਵਤਿ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸੇषੁ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਤਰਙ੍ਗਾਦਿ ਮਹਾਮ੍ਭੋਧੌ ਭੂਤਵृਨ੍ਦਂ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਉਸਦੇ ਖੇਡ-ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਨਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਨਾਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਨਾਮ੍ਨਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਕੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਫਟਿਕਾਂਸ਼ੁਵਤ੍
'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੈ' ਆਖਣ ਵਾਲੀ ਭਟਕਾਵ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਜਾਲੇਨ ਪਯਸੀਵ ਪਯੋਘਨਮ੍
ਜਗਤ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕੱਠ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਨਾਸ਼ੇਨ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮृਤਧੀਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਹਿ ਨ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਯਸੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿ ਯਥਾਰ੍ਣਵੇ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਨ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਃ ਕਣੋ ਯਾ ਚ ਕਣਿਕਾ ਯਾ ਵੀਚੀ ਯਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਕਃ । ਯਃ ਫੇਨੋ ਯਾ ਚ ਲਹਰੀ ਤਦ੍ ਯਥਾ ਵਾਰਿ ਵਾਰਿਣਿ
ਜੋ ਬੂੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟੀ ਬੂੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਨ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਉਠਾਣ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਯੋ ਦੇਹੋ ਯਾ ਚ ਕਲਨਾ ਯਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਯੌ ਕ੍ਸ਼ਯਾਵ੍ਯਯੌ । ਯੇਹਾ ਯਾ ਰਚਨਾ ਯੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ
ਜੋ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਂ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ।
ਸਂਸ੍ਥਾਨਰਚਨਾ ਚਿਤ੍ਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਨਕਾਦ੍ ਇਵ । ਨਾਨ੍ਯਰੂਪਾ ਵਿਮੂਢਾਨਾਂ ਮੁਧੈਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਭਾਵਨਮ੍
ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣੀਆਂ। ਦੁਚਿੱਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਇਹ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਨ੍ਯਾਤ੍ਮ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਯਂ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੋਤ੍ਥਯਾ ਗਿਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਵੇਣਾਦ੍ਰਾਵ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ
'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ' ਆਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲਾ ਬੋਲ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਛਾਂਵੇ ਵਾਂਗoon ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਚੇਤਸਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਮੱਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਭਾਵਿਤਂ ਹੇਮਤਯਾ ਯਥਾ ਹੇਮੈਵ ਮृਦ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਨਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਜ੍ਞਾਤਂ ਹੇਮਤਯਾ ਹੇਮ ਹੇਮੈਵ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਕਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ ਤਥਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤृਕਰਣਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂਪ੍ਰਭੁ ਮਹਾਤ੍ਮੈਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵੇਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਜੋ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਏਵਾਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਭਵੇਦ੍ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਅਬਨ੍ਧੁਭ੍ਰਮਨਾਸ਼ਨਾਤ੍
ਜੋ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋਸਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸੋਦੇਤਿ ਭਾਵਨਾ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਯੁਕ੍ਤਾਦ੍ ਵੈਰਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਯਾ ਕਿਲ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ
ਅੰਦਰੋਂ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਗਲਤ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸੋਦੇਤਿ ਭਾਵਨਾ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵੈਤਾਤ੍ ਸੁਵੈਰਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਯਾ ਕਿਲ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ
ਅੰਦਰੋਂ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂਪਨ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੋਵਾਂਪਨ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਨਾਪਸੰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਨਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸ੍ਫੁਟਂ ਸੋਦੇਤਿ ਭਾਵਨਾ । ਮਿਥ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ ਯਯਾ ਨੂਨਂ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਸਾਫ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।