ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸੁਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਨੁਦ੍ਵੇਗਾਚ੍ ਛਮਂ ਨਯੇਤ੍
ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਲਤਾਮ੍ ਏਤਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਂ ਹृਦਯਦ੍ਰੁਮੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਭ੍ਯਾਸਵਿਲਾਸਾਸਿਪਾਤੇਨ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਲਤਾ ਨੂੰ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ।
ਯਥਾ ਵਿਹਰਤਿ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯੋ ਜਨਕਭੂਪਤਿਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਘਨਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਹਰ ਰਾਘਵ
ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯੋ ਮਰੁਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਚਾਰਣੇ । ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਤਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਤਾ
ਮਰੁੱਤ ਨੂੰ ਜੋ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਥਾਂ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਹਰਿਰ੍ ਯੇਨ ਵਿਵਿਧਾਚਾਰਕਾਰਣਾਤ੍ । ਯੋਨਿष੍ਵ੍ ਅਵਤਰਤ੍ਯ੍ ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਹਰੀ ਜਿਸ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯਸ੍ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਯਾ ਸਹ ਤਿष੍ਠਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਰਾਗਸ੍ਯ ਸ ਤੇ ਭਵਤੁ ਰਾਘਵ
ਜਿਸ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ।
ਯੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ ਸੁਰਗੁਰੋਰ੍ ਵਾਕ੍ਪਤੇਰ੍ ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਚ । ਦਿਵਾਕਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਪਵਨਸ੍ਯਾਨਲਸ੍ਯ ਚ
ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਭਰਿਗੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਹੈ—
ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਮ ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਸ੍ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਚੇਤਸੋ ਭृਗੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਕ੍ਰਤੋਰ੍ ਅਤ੍ਰੇਸ਼੍ ਸ਼ੁਕਸ੍ਯ ਚ
ਨਾਰਦ, ਪੁਲਸਤ, ਮੇਰਾ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਭਰਿਗੁ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ—
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਦੇਵਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਰਾਜਰ੍षੀਣਾਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਯੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜੀਵਤਾਂ ਤੇ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਯੇਨੈਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਵੀਰਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਵਿਸ਼ੋਕਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਂ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਿਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਦਿਤਾਖਿਲਵੇਦ੍ਯ ਹੇ । ਸ੍ਫੁਟਂ ਸ਼ृਣੁ ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਅਯਮ੍ ਏਤੇषੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਯੇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਸੁਖ-ਸਾਧਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਿਗ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੁਵਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਚ੍ਛਤ੍ਰੁਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਨ੍ਮਿਤ੍ਰਬਾਨ੍ਧਵਾਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਖਾਨਿਲਤੇਜਾਂਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਮਿਰ੍ ਜਲਾਦਿ ਵਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਾਲਤ੍ਰਯਂ ਤਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗਮਾਲਯਾਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਯਥਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਤਥਾ ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯੇਤ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਗृਹ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਾਭਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਬृਂਹਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਚ੍ਛਤ੍ਰੁਰੂਪਂ ਚੇਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਕृਦ੍ ਯਦਿ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕृਤਂ
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਆਵੇ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ?
ਰਾਗਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਂ ਖਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਨष੍ਟਾਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ऽਤ੍ਰ ਵਰ੍ਧਨੇ
ਮੋਹ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਖਿਆਲ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਗੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਲਨਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦਿਕਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਕਲਂ ਸੁਖਿਤਾਦੁਃਖਿਤੇ ਕੁਤਃ
ਸਾਰੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਵੇਤ੍ਤृ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਘਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਤੋ ਰਾਗਵਿਰਾਗਾਣਾਂ ਮੁਧੈਵ ਕਲਨੈਵ ਕਾ
ਘੜਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਪੜਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਗ ਜਾਂ ਵਿਰਾਗ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਮਰਣਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵੈਰਂ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਙ੍ਗਤੇ । ਦੁਃਖਿਤਾ ਨਾਮ ਕੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋਪਮਾ
ਮੌਤ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ 'ਦੁੱਖੀ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਮ੍ਭੋਗਾਦੌ ਸੁਖੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਆਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮ ਇਤਿ ਮੁਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਲਨਾ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਹ ਸੁਖ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਐਸਾ ਸੋਚਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਵੀਚ੍ਯਮ੍ਭਸੋਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਤੋਰ੍ ਨ ਸ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਨ੍ਮਨ੍ਮਤੀ ਯਥਾ । ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਨ ਸ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣਿ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਮਨ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਹਿਲ-ਚਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤੇ ਮृਤੇ ਤੋਯੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਮृਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦੇਹਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਭਵਰੇ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਆਚਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਚਲਾਚਲੇ ਤੋਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤੇ ਨ ਤਿष੍ਠਤਃ । ਤਥਾ ਜਡਾਜਡੇ ਰੂਪੇ ਨ ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਚਲਣ ਤੇ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਯਥਾਵਰ੍ਤੋ ਜਲਸ੍ਯ ਚ । ਤਦਤਦ੍ਭਾਵਰੂਪੇਯਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵੀਅਤ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਹਿ ਭੂਤਂ ਜੀਵਾਤ੍ਮ ਜਡਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਭਵੇਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਨੋ ਮੋਹੋ ਨ ਤੁ ਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜੜਤਾਈ ਰੂਪ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੁਃਖੌਘਮਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨਨ੍ਦਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਅਨ੍ਧਂ ਭੁਵਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਤੁ ਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਚਾਨਣ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜਡਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਤਦੁਃਖਦਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪੁਂਸਸ੍ ਤੁ ਕੇਵਲਾ
ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ; ਜੜ ਲਈ ਇਹ ਦੁਇਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਾਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਦ ਲਈ ਰਾਤ ਸਿਰਫ ਰਾਤ ਹੀ ਹੈ।