ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਿਦ੍ਯਾ ਯਨ੍ ਨੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ' ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ' ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਘਟਪਟਸ਼ਕਟਾਵਭਾਸਜਾਲਂ ਨ ਵਿਭੁਰ੍ ਇਤੀਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੇਹ ਸਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ । ਘਟਪਟਸ਼ਕਟਾਵਭਾਸਜਾਲਂ ਵਿਭੁਰ੍ ਇਤਿ ਚੇਦ੍ ਗਲਿਤੈਵ ਸਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਰਥ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਰਥ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਪ੍ਰਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨਾ ਸਾਧੋ ਨਾਭ੍ਯੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸੱਜਣ, ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਤਦ੍ ਬਲਵਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਰਨਾਮਕਮ੍ । ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ਼ਤਪ੍ਰੌਢਂ ਨੂਨਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ ਤੇ 'ਅਣਜਾਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤੇਨਾਤਿਘਨਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ, ਦੇਹ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ 'ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਅਗੋਚਰਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਪਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਦੋਂ ਹੀ ਵਜੂਦ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਲ । ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਂ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਤੀਤਵृਤ੍ਤਿਮਤ੍
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਸਿੱਧਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਨ ਕਦਾਚਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾਨਘ
ਇਸ ਲਈ, ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ 'ਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨੇਤਰਂ ਦਹੇਤ੍ । ਤਾਵਦ੍ ਯਾਵਨ੍ ਮਿਥੋਘਰ੍षਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਚ੍ ਛਿਵਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਗੜ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਿਟ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਂ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਫਲਦਂ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਤਰੋਃ ਫਲਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸੁਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਨੁਦ੍ਵੇਗਾਚ੍ ਛਮਂ ਨਯੇਤ੍
ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਲਤਾਮ੍ ਏਤਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਂ ਹृਦਯਦ੍ਰੁਮੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਭ੍ਯਾਸਵਿਲਾਸਾਸਿਪਾਤੇਨ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਲਤਾ ਨੂੰ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ।
ਯਥਾ ਵਿਹਰਤਿ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯੋ ਜਨਕਭੂਪਤਿਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਘਨਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਹਰ ਰਾਘਵ
ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯੋ ਮਰੁਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਚਾਰਣੇ । ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਤਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਤਾ
ਮਰੁੱਤ ਨੂੰ ਜੋ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਥਾਂ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਹਰਿਰ੍ ਯੇਨ ਵਿਵਿਧਾਚਾਰਕਾਰਣਾਤ੍ । ਯੋਨਿष੍ਵ੍ ਅਵਤਰਤ੍ਯ੍ ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਹਰੀ ਜਿਸ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯਸ੍ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਯਾ ਸਹ ਤਿष੍ਠਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਰਾਗਸ੍ਯ ਸ ਤੇ ਭਵਤੁ ਰਾਘਵ
ਜਿਸ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ।
ਯੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ ਸੁਰਗੁਰੋਰ੍ ਵਾਕ੍ਪਤੇਰ੍ ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਚ । ਦਿਵਾਕਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਪਵਨਸ੍ਯਾਨਲਸ੍ਯ ਚ
ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਭਰਿਗੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਹੈ—
ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਮ ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਸ੍ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਚੇਤਸੋ ਭृਗੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਕ੍ਰਤੋਰ੍ ਅਤ੍ਰੇਸ਼੍ ਸ਼ੁਕਸ੍ਯ ਚ
ਨਾਰਦ, ਪੁਲਸਤ, ਮੇਰਾ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਭਰਿਗੁ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ—
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਦੇਵਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਰਾਜਰ੍षੀਣਾਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਯੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜੀਵਤਾਂ ਤੇ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਯੇਨੈਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਵੀਰਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਵਿਸ਼ੋਕਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਂ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਿਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਦਿਤਾਖਿਲਵੇਦ੍ਯ ਹੇ । ਸ੍ਫੁਟਂ ਸ਼ृਣੁ ਯਥਾਪृष੍ਟਮ੍ ਅਯਮ੍ ਏਤੇषੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਯੇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਸੁਖ-ਸਾਧਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਿਗ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੁਵਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਚ੍ਛਤ੍ਰੁਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਨ੍ਮਿਤ੍ਰਬਾਨ੍ਧਵਾਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਖਾਨਿਲਤੇਜਾਂਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਮਿਰ੍ ਜਲਾਦਿ ਵਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਾਲਤ੍ਰਯਂ ਤਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗਮਾਲਯਾਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਯਥਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਤਥਾ ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯੇਤ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਗृਹ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਾਭਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਬृਂਹਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਚ੍ਛਤ੍ਰੁਰੂਪਂ ਚੇਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਕृਦ੍ ਯਦਿ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕृਤਂ
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਆਵੇ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ?
ਰਾਗਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਂ ਖਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਨष੍ਟਾਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ऽਤ੍ਰ ਵਰ੍ਧਨੇ
ਮੋਹ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਖਿਆਲ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਗੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਲਨਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦਿਕਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਕਲਂ ਸੁਖਿਤਾਦੁਃਖਿਤੇ ਕੁਤਃ
ਸਾਰੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਵੇਤ੍ਤृ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।