ਬੀਜੇषੂਲ੍ਲਾਸਰੂਪੇਣ ਜਾਡ੍ਯੇਨ ਜਡਰੂਪਿषੁ । ਦ੍ਰਵੇषੁ ਦ੍ਰਵਭਾਵੇਨ ਕਾਠਿਨ੍ਯੇਨੇਤਰੇषੁ ਚ
ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ, ਸੁਸਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤਪਣ ਵਜੋਂ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਭਸ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਥਾਦਿਤ੍ਯਰੁਚੌ ਪਾਂਸੁष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਰੂਪਿਣੀ । ਅਸਿਤੇषੁ ਤਲਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਸ਼ਿਤਧਾਰਤਯਾਸਿषੁ
ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਵਜੋਂ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪਣ ਵਜੋਂ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਘਟਾਵਟਪਟਾਦਿषੁ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਘੜਾ, ਗੁਫਾ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤੀਯਮ੍ ਅਖਿਲਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਦਾਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਯਥਾ ਘਨਪਟਾ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਲਮ੍ਬਿਨੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਓਹੋ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਲਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵੈਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਅਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸਦ੍ ਇਵਾਸਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਦृष੍ਟੈषਾ ਸਂਸृਤਿਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਦृष੍ਟਾ ਸਤੀ ਸਮਗ੍ਰਾਣਾਂ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਿਣੀ
ਆਤਮ ਦੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ, ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਹਿ ਜਗਦ੍ਧੇਤੁਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਰੂਪਰਹਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤੁਹਿਨਾਣੁਰ੍ ਯਥਾਤਪੇ
ਅਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਦਾ ਕਣ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਰੋ ਗਲਨ੍ਨਿਦ੍ਰੋ ਯਾਵਤ੍ ਕਲਨਯਾ ਮਨਾਕ੍ । ਵਿਮृਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਯਂ ਤਾਵਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕੀਦृਗ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਇਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਾਵਦ੍ ਆਲੋਕੇਨਾਨ੍ਧਤਾ ਯਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਹ ਪੂਛਦਾ ਰਹੇ ਕਿ 'ਇਹ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ?', ਅਗਿਆਨ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਹਸ੍ਤੋ ਯਦਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਮੋਰੂਪਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਤਦਾ ਗਲਤਿ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਮਸ੍ ਤਾਪੇ ਘृਤਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਿਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤੁ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਪੈਸ੍ ਤਮਸੋ ਰੂਪਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਉਦੇਤਿ ਕੇਵਲਂ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਧ੍ਵਂਸੋ ਵਿਮਲਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਪਰ ਚਿਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯਮਾਨੈषਾ ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਤਿ ਪਲਾਯਤੇ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਸ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਲੋਕ ਆਗਤੇ ਯਾਦृਗ੍ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ । ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨਾਲੋਕ੍ਯਤੇ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਸ੍ ਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਤਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?', ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪੇ ਨੂਨਂ ਪਰਿਹृਤੇ ਹृਦਃ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਯਸ਼੍ ਸ਼ੇषਸ੍ ਤਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਥਾਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਯਤ੍ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਾਮ੍ਨ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵਕਮ੍ । ਨ ਹਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਸ੍ਯੇਕ੍ਸ਼ੋਸ੍ ਸ੍ਵਾਦੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ
ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੁਆਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਸਦਸਤ੍ਕਲਨਾਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਸ਼ੇषਂ ਯੇਨ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ-ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਨਾ-ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਿਦ੍ਯਾ ਯਨ੍ ਨੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ' ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ' ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਘਟਪਟਸ਼ਕਟਾਵਭਾਸਜਾਲਂ ਨ ਵਿਭੁਰ੍ ਇਤੀਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੇਹ ਸਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ । ਘਟਪਟਸ਼ਕਟਾਵਭਾਸਜਾਲਂ ਵਿਭੁਰ੍ ਇਤਿ ਚੇਦ੍ ਗਲਿਤੈਵ ਸਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਰਥ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਰਥ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਪ੍ਰਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨਾ ਸਾਧੋ ਨਾਭ੍ਯੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸੱਜਣ, ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਤਦ੍ ਬਲਵਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਰਨਾਮਕਮ੍ । ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ਼ਤਪ੍ਰੌਢਂ ਨੂਨਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ ਤੇ 'ਅਣਜਾਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤੇਨਾਤਿਘਨਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ, ਦੇਹ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ 'ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਅਗੋਚਰਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਪਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਦੋਂ ਹੀ ਵਜੂਦ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਲ । ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਂ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਤੀਤਵृਤ੍ਤਿਮਤ੍
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਸਿੱਧਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਨ ਕਦਾਚਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾਨਘ
ਇਸ ਲਈ, ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ 'ਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨੇਤਰਂ ਦਹੇਤ੍ । ਤਾਵਦ੍ ਯਾਵਨ੍ ਮਿਥੋਘਰ੍षਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਚ੍ ਛਿਵਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਗੜ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਿਟ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਂ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਫਲਦਂ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਤਰੋਃ ਫਲਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।