ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਵਾਸਨਾਨਾਂ ਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਕੈਵਲ੍ਯਪਦਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਤਤਾ ਦੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਰ੍ਯੈਸ੍ ਸਹਾਲੋਕ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿष੍ਠਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾ ਯਤ੍ਰ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਵਾਸਨਾ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਦਂ ਪੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਮਝੋ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਲੀਨਮਨਨਂ ਪਰਿਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਜਡਧਰ੍ਮਾਪਿ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਸ਼ਤਪ੍ਰਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁੱਤੀ ਵਾਸਨਾ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਯ ਏਤੇ ਹਿ ਸਮਸ੍ਤਾ ਜਡਧਰ੍ਮਿਣਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਆਰੂਢਾ ਜਨ੍ਮਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਸਭ ਜੀਵ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬੀਜੇषੁ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮृਦੋ ਰਾਸ਼ੌ ਯਥਾ ਘਟਾਃ । ਤਥਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਾਧੋ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਘੜੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੋ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਬੀਜਂ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਨਿਰ੍ਬੀਜਾ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਤਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਯਾਸ੍ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ऋਣਵ੍ਯਾਧਿਦ੍ਵਿषਾਮ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਨੇਹਵੈਰਵਿषਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ੇषਸ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ऽਪਿ ਬਾਧਤੇ
ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ, ਅੱਗ, ਕਰਜ਼, ਬਿਮਾਰੀ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਵਾਸਨਾਬੀਜਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਵਾਨ੍ । ਸਦੇਹੋ ਵਾ ਵਿਦੇਹੋ ਵਾ ਨ ਭੂਯੋ ਦੁਃਖਭਾਗ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਬੀਜਰੂਪਿਣੀ ਸ੍ਵਾਪਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਰਸਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿषੁ ਵਸ੍ਤੁषੁ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਸ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜੇषੂਲ੍ਲਾਸਰੂਪੇਣ ਜਾਡ੍ਯੇਨ ਜਡਰੂਪਿषੁ । ਦ੍ਰਵੇषੁ ਦ੍ਰਵਭਾਵੇਨ ਕਾਠਿਨ੍ਯੇਨੇਤਰੇषੁ ਚ
ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ, ਸੁਸਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤਪਣ ਵਜੋਂ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਭਸ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਥਾਦਿਤ੍ਯਰੁਚੌ ਪਾਂਸੁष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਰੂਪਿਣੀ । ਅਸਿਤੇषੁ ਤਲਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਸ਼ਿਤਧਾਰਤਯਾਸਿषੁ
ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਵਜੋਂ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪਣ ਵਜੋਂ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਘਟਾਵਟਪਟਾਦਿषੁ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਘੜਾ, ਗੁਫਾ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤੀਯਮ੍ ਅਖਿਲਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਦਾਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਯਥਾ ਘਨਪਟਾ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਲਮ੍ਬਿਨੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਓਹੋ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਲਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵੈਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਅਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸਦ੍ ਇਵਾਸਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਦृष੍ਟੈषਾ ਸਂਸृਤਿਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਦृष੍ਟਾ ਸਤੀ ਸਮਗ੍ਰਾਣਾਂ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਿਣੀ
ਆਤਮ ਦੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ, ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਹਿ ਜਗਦ੍ਧੇਤੁਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਰੂਪਰਹਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤੁਹਿਨਾਣੁਰ੍ ਯਥਾਤਪੇ
ਅਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਦਾ ਕਣ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਰੋ ਗਲਨ੍ਨਿਦ੍ਰੋ ਯਾਵਤ੍ ਕਲਨਯਾ ਮਨਾਕ੍ । ਵਿਮृਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਯਂ ਤਾਵਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕੀਦृਗ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਇਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਾਵਦ੍ ਆਲੋਕੇਨਾਨ੍ਧਤਾ ਯਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਹ ਪੂਛਦਾ ਰਹੇ ਕਿ 'ਇਹ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ?', ਅਗਿਆਨ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਹਸ੍ਤੋ ਯਦਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਮੋਰੂਪਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਤਦਾ ਗਲਤਿ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਮਸ੍ ਤਾਪੇ ਘृਤਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਿਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤੁ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਪੈਸ੍ ਤਮਸੋ ਰੂਪਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਉਦੇਤਿ ਕੇਵਲਂ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਧ੍ਵਂਸੋ ਵਿਮਲਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਪਰ ਚਿਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯਮਾਨੈषਾ ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਤਿ ਪਲਾਯਤੇ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਸ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਲੋਕ ਆਗਤੇ ਯਾਦृਗ੍ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ । ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨਾਲੋਕ੍ਯਤੇ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਸ੍ ਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਤਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?', ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪੇ ਨੂਨਂ ਪਰਿਹृਤੇ ਹृਦਃ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਯਸ਼੍ ਸ਼ੇषਸ੍ ਤਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਥਾਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਯਤ੍ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਾਮ੍ਨ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵਕਮ੍ । ਨ ਹਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਸ੍ਯੇਕ੍ਸ਼ੋਸ੍ ਸ੍ਵਾਦੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ
ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੁਆਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਸਦਸਤ੍ਕਲਨਾਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਅਸ਼ੇषਂ ਯੇਨ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ-ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਨਾ-ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।