ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮੈਵ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ । ਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੀਮਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮਲਮਾਲਿਤਾ । ਚੇਤ੍ਯਾਤੀਤਾਚ੍ਛਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਤ੍ਮਾਯਂ ਘਟੇ ਸਤਿ ਯਥਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ ਯਥਾ । ਭਾਨੁਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਚੇਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਕੁਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਚਲਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸ਼ਕਾਰਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸਨਾਨਨਤਨ੍ਤੁਭਿਃ । ਵੇष੍ਟਯਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬਚਪਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਸਦਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਤਨੁਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?
ਅਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਤਟਸ੍ਥਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੈषਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ 'ਮਨ ਰਹਿਤ' ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਦੁਃਖਦਾਯਿਨੀ । ਮੂਕਾਨ੍ਧਜਡਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ, ਮੂਕ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਜੜ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈਤਤਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਦੂਰਸ੍ਥਿਤਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਂ ਮੋਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯੇਦਂ ਯਥਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਬੋਧੋ ਯਸ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਤਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਜੇ ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਹੋਵੇ—ਮੋਖ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਵਾਸਨਾਨਾਂ ਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਕੈਵਲ੍ਯਪਦਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਤਤਾ ਦੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਰ੍ਯੈਸ੍ ਸਹਾਲੋਕ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿष੍ਠਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾ ਯਤ੍ਰ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਵਾਸਨਾ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਦਂ ਪੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਮਝੋ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਲੀਨਮਨਨਂ ਪਰਿਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਜਡਧਰ੍ਮਾਪਿ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਸ਼ਤਪ੍ਰਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁੱਤੀ ਵਾਸਨਾ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਯ ਏਤੇ ਹਿ ਸਮਸ੍ਤਾ ਜਡਧਰ੍ਮਿਣਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਆਰੂਢਾ ਜਨ੍ਮਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਸਭ ਜੀਵ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬੀਜੇषੁ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮृਦੋ ਰਾਸ਼ੌ ਯਥਾ ਘਟਾਃ । ਤਥਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਾਧੋ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਘੜੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੋ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਬੀਜਂ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਨਿਰ੍ਬੀਜਾ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਤਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਯਾਸ੍ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ऋਣਵ੍ਯਾਧਿਦ੍ਵਿषਾਮ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਨੇਹਵੈਰਵਿषਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ੇषਸ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ऽਪਿ ਬਾਧਤੇ
ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ, ਅੱਗ, ਕਰਜ਼, ਬਿਮਾਰੀ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਵਾਸਨਾਬੀਜਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਵਾਨ੍ । ਸਦੇਹੋ ਵਾ ਵਿਦੇਹੋ ਵਾ ਨ ਭੂਯੋ ਦੁਃਖਭਾਗ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਬੀਜਰੂਪਿਣੀ ਸ੍ਵਾਪਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਰਸਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿषੁ ਵਸ੍ਤੁषੁ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਸ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜੇषੂਲ੍ਲਾਸਰੂਪੇਣ ਜਾਡ੍ਯੇਨ ਜਡਰੂਪਿषੁ । ਦ੍ਰਵੇषੁ ਦ੍ਰਵਭਾਵੇਨ ਕਾਠਿਨ੍ਯੇਨੇਤਰੇषੁ ਚ
ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ, ਸੁਸਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤਪਣ ਵਜੋਂ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਭਸ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਥਾਦਿਤ੍ਯਰੁਚੌ ਪਾਂਸੁष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਰੂਪਿਣੀ । ਅਸਿਤੇषੁ ਤਲਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਸ਼ਿਤਧਾਰਤਯਾਸਿषੁ
ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਵਜੋਂ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪਣ ਵਜੋਂ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਘਟਾਵਟਪਟਾਦਿषੁ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਘੜਾ, ਗੁਫਾ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤੀਯਮ੍ ਅਖਿਲਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਦਾਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਯਥਾ ਘਨਪਟਾ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਲਮ੍ਬਿਨੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਓਹੋ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਲਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵੈਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਅਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸਦ੍ ਇਵਾਸਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਦृष੍ਟੈषਾ ਸਂਸृਤਿਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਦृष੍ਟਾ ਸਤੀ ਸਮਗ੍ਰਾਣਾਂ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਿਣੀ
ਆਤਮ ਦੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ, ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਹਿ ਜਗਦ੍ਧੇਤੁਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਰੂਪਰਹਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤੁਹਿਨਾਣੁਰ੍ ਯਥਾਤਪੇ
ਅਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਦਾ ਕਣ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਰੋ ਗਲਨ੍ਨਿਦ੍ਰੋ ਯਾਵਤ੍ ਕਲਨਯਾ ਮਨਾਕ੍ । ਵਿਮृਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਯਂ ਤਾਵਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕੀਦृਗ੍ ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਇਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਾਵਦ੍ ਆਲੋਕੇਨਾਨ੍ਧਤਾ ਯਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਹ ਪੂਛਦਾ ਰਹੇ ਕਿ 'ਇਹ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ?', ਅਗਿਆਨ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।