ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਮੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ, ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਤ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਅਨਲਾਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਸੋ ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਥੇਮਾ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾਮ੍ਭੋਧਿਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਯਥਾਮਲਮਣਿਸ੍ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍ । ਕੋਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦਾਂ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਜਵੇਂ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭਾਨਾਂ ਗਗਨਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਣੇਰ੍ ਅਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇष੍ਵ੍ ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਅਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੁੰਬਕ ਖੁਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਪਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਣਿਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਥਾਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਜਡਮ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਤਥੈਵਾਯਂ ਦੇਹਸ਼੍ ਚੋਪਤ੍ਯ੍ ਅਚਿਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਦੇਕਬੀਜੇ ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਕਲ੍ਪਨੇ ਚ । ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਰੂਪਵਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਬੀਜੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਟਲ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
ਤਤ੍ਰ ਕਾਚਿਨ੍ ਨ ਕਲਨਾ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਜੀਵਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਿਮ੍ ਈਹਸੇ
ਉਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜੀਵ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਸੁਬੁਦ੍ਧੋ ऽਯਮ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਿ ਯੋ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਨ ਤਂ ਲਭਾਮਹੇ ਸਰ੍ਪਂ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਇਵ
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੱਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮੈਵ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ । ਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੀਮਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮਲਮਾਲਿਤਾ । ਚੇਤ੍ਯਾਤੀਤਾਚ੍ਛਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਤ੍ਮਾਯਂ ਘਟੇ ਸਤਿ ਯਥਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ ਯਥਾ । ਭਾਨੁਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਚੇਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਕੁਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਚਲਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸ਼ਕਾਰਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸਨਾਨਨਤਨ੍ਤੁਭਿਃ । ਵੇष੍ਟਯਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬਚਪਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਸਦਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਤਨੁਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?
ਅਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਤਟਸ੍ਥਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੈषਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ 'ਮਨ ਰਹਿਤ' ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਦੁਃਖਦਾਯਿਨੀ । ਮੂਕਾਨ੍ਧਜਡਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ, ਮੂਕ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਜੜ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈਤਤਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਦੂਰਸ੍ਥਿਤਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਂ ਮੋਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯੇਦਂ ਯਥਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਬੋਧੋ ਯਸ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਤਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਜੇ ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਹੋਵੇ—ਮੋਖ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਵਾਸਨਾਨਾਂ ਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਕੈਵਲ੍ਯਪਦਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਤਤਾ ਦੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਰ੍ਯੈਸ੍ ਸਹਾਲੋਕ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿष੍ਠਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾ ਯਤ੍ਰ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਵਾਸਨਾ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਦਂ ਪੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਮਝੋ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਲੀਨਮਨਨਂ ਪਰਿਤਸ੍ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਜਡਧਰ੍ਮਾਪਿ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਸ਼ਤਪ੍ਰਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁੱਤੀ ਵਾਸਨਾ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਯ ਏਤੇ ਹਿ ਸਮਸ੍ਤਾ ਜਡਧਰ੍ਮਿਣਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਪਦਮ੍ ਆਰੂਢਾ ਜਨ੍ਮਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਸਭ ਜੀਵ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬੀਜੇषੁ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮृਦੋ ਰਾਸ਼ੌ ਯਥਾ ਘਟਾਃ । ਤਥਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਾਧੋ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਘੜੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੋ, ਜੜਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਬੀਜਂ ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਨਿਰ੍ਬੀਜਾ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਤਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਯਾਸ੍ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ऋਣਵ੍ਯਾਧਿਦ੍ਵਿषਾਮ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਨੇਹਵੈਰਵਿषਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ੇषਸ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ऽਪਿ ਬਾਧਤੇ
ਚਾਹਤਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ, ਅੱਗ, ਕਰਜ਼, ਬਿਮਾਰੀ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਵਾਸਨਾਬੀਜਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਵਾਨ੍ । ਸਦੇਹੋ ਵਾ ਵਿਦੇਹੋ ਵਾ ਨ ਭੂਯੋ ਦੁਃਖਭਾਗ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਬੀਜਰੂਪਿਣੀ ਸ੍ਵਾਪਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਰਸਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿषੁ ਵਸ੍ਤੁषੁ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਸ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।