ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤੇ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਨ ਸ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੇषੇ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕृਤਂ ਕਲ੍ਪਨਯਾਨਯਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਮੁਕਾ ਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਧੀ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਵਿਦਿਤਾਭਾਸਂ ਸਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਂ । ਵਿਦਿਤਂ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਮਿਥ੍ਯੈਵੋਦੇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਮਿਥਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਤਯੋਰ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਛਾਯਾਤਾਪਦृਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਲੀਨਾਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਕਲ੍ਪਨੇ । ਏਤੇ ਰਾਘਵ ਲੀਯੇਤੇ ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਕਹਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਪਕ੍ਸ਼ੇ ऽਪਿ ਰਾਘਵ । ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਂ ਤਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾਪੀਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਟਸ੍ ਸ੍ਵਵਟਧਾਨਾਯਾਮ੍ ਇਵ ਪੁष੍ਪਫਲਾਦਿਮਾਨ੍
ਇਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਕਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਨਭਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਚ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਮੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ, ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਤ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਅਨਲਾਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਸੋ ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਥੇਮਾ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾਮ੍ਭੋਧਿਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਯਥਾਮਲਮਣਿਸ੍ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍ । ਕੋਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦਾਂ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਜਵੇਂ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭਾਨਾਂ ਗਗਨਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਣੇਰ੍ ਅਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇष੍ਵ੍ ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਅਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੁੰਬਕ ਖੁਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਪਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਣਿਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਥਾਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਜਡਮ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਤਥੈਵਾਯਂ ਦੇਹਸ਼੍ ਚੋਪਤ੍ਯ੍ ਅਚਿਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਦੇਕਬੀਜੇ ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਕਲ੍ਪਨੇ ਚ । ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਰੂਪਵਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਬੀਜੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਟਲ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
ਤਤ੍ਰ ਕਾਚਿਨ੍ ਨ ਕਲਨਾ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਜੀਵਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਿਮ੍ ਈਹਸੇ
ਉਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜੀਵ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਸੁਬੁਦ੍ਧੋ ऽਯਮ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਿ ਯੋ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਨ ਤਂ ਲਭਾਮਹੇ ਸਰ੍ਪਂ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਇਵ
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੱਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮੈਵ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ । ਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੀਮਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮਲਮਾਲਿਤਾ । ਚੇਤ੍ਯਾਤੀਤਾਚ੍ਛਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਤ੍ਮਾਯਂ ਘਟੇ ਸਤਿ ਯਥਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ ਯਥਾ । ਭਾਨੁਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਚੇਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਕੁਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਚਲਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸ਼ਕਾਰਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸਨਾਨਨਤਨ੍ਤੁਭਿਃ । ਵੇष੍ਟਯਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬਚਪਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਸਦਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਤਨੁਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?
ਅਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਤਟਸ੍ਥਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੈषਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ 'ਮਨ ਰਹਿਤ' ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਦੁਃਖਦਾਯਿਨੀ । ਮੂਕਾਨ੍ਧਜਡਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ, ਮੂਕ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਜੜ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈਤਤਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਿਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਦੂਰਸ੍ਥਿਤਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਂ ਮੋਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯੇਦਂ ਯਥਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਬੋਧੋ ਯਸ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਤਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਜੇ ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਹੋਵੇ—ਮੋਖ ਹੀ ਹੈ।