ਨਵਧੈਵ ਵਿਭਕ੍ਤੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਣਭੇਦਤਃ । ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨਯੈਵ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ऋषਯੋ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਸੁਰਾਃ । ਇਤਿ ਭਾਗਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ — ਰਾਘਵ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਮਝੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਭਾਗਸ੍ਯ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਤਮਃ । ਰਜਸ੍ ਤੁ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਾ ਹਰਾਦਯਃ
ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਰਜਸ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਸਾਤਵ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇ ਦੇਵਯੋਨਾਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਗੁਣੇ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਪਦਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਰਿਹਰਾਦਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤ ਦੇ ਜੀਵ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਭਾਗੋ ਰਾਮ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਭੂਯਸ੍ ਤੇਨਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਰਾਦਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਗਾ ਮਹਾਮਤੇ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੁਕ੍ਤਪੁਰੁषਾ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਹਿਣ ਤਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਗ ਏष ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ । ਬੀਜਂ ਫਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬੀਜਤਾਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਫਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਲਿਲਾਦ੍ ਇਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਲੀਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਪਯਸੀਵ ਹਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ
ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਭੇਦਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤੇ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਨ ਸ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੇषੇ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕृਤਂ ਕਲ੍ਪਨਯਾਨਯਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਮੁਕਾ ਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਧੀ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਵਿਦਿਤਾਭਾਸਂ ਸਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਂ । ਵਿਦਿਤਂ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਮਿਥ੍ਯੈਵੋਦੇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਮਿਥਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਤਯੋਰ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਛਾਯਾਤਾਪਦृਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਲੀਨਾਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਕਲ੍ਪਨੇ । ਏਤੇ ਰਾਘਵ ਲੀਯੇਤੇ ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਕਹਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਪਕ੍ਸ਼ੇ ऽਪਿ ਰਾਘਵ । ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਂ ਤਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾਪੀਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਟਸ੍ ਸ੍ਵਵਟਧਾਨਾਯਾਮ੍ ਇਵ ਪੁष੍ਪਫਲਾਦਿਮਾਨ੍
ਇਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਕਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਨਭਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਚ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਮੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ, ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਤ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਅਨਲਾਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਸੋ ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਥੇਮਾ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾਮ੍ਭੋਧਿਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਯਥਾਮਲਮਣਿਸ੍ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍ । ਕੋਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦਾਂ ਤ੍ਵਿषਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਜਵੇਂ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭਾਨਾਂ ਗਗਨਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਣੇਰ੍ ਅਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇष੍ਵ੍ ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਅਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੁੰਬਕ ਖੁਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਪਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਣਿਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਥਾਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਜਡਮ੍ । ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਤਥੈਵਾਯਂ ਦੇਹਸ਼੍ ਚੋਪਤ੍ਯ੍ ਅਚਿਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਦੇਕਬੀਜੇ ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਕਲ੍ਪਨੇ ਚ । ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਰੂਪਵਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ
ਇਸ ਚਿੱਤ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਬੀਜੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਟਲ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
ਤਤ੍ਰ ਕਾਚਿਨ੍ ਨ ਕਲਨਾ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਜੀਵਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਿਮ੍ ਈਹਸੇ
ਉਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜੀਵ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਸੁਬੁਦ੍ਧੋ ऽਯਮ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਿ ਯੋ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਨ ਤਂ ਲਭਾਮਹੇ ਸਰ੍ਪਂ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਇਵ
ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੱਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।