ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਰਕਸਂਲੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਿਵਾਸਿਨੀ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਰਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਕਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਰਵਿਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਮਃ
ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਦੇ ਸੂਰਜ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਕਦੇ ਹਵਾ, ਕਦੇ ਚੰਦ, ਕਦੇ ਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨਾਙ੍ਗ ਭੁਵਨੇषੁ ਮਹਾਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਜਰਤ੍ਤृਣਲਵਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਂ ਵਾ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਤਨੁ ਹਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਤਦਤੀਤਤਯਾਤ੍ਮਲਾਭਃ
ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਧੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਜਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—even ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਰਜਾਤਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਹਰਿਹਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਅਵਿਦ੍ਯੈਵੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭ੍ਰਮਮ੍ ਇਵਾਗਤਃ
ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵ ਆ ਗਿਆ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯੇਨਾਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ ਸਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਚਾਭਾਸਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਕਲਨੋਜ੍ਝਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਸਰ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਸ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਮੁਦੇਤਿ ਤਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਾ ਕਲਨਰੂਪਿਣੀ । ਜਲਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਰੂਪੇਵ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਰੂਪਤਯੋਦਿਤਾ
ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਮਧ੍ਯਾ ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਚੇਤਿ ਸਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਾਤੇਨ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵਪੁषਾ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਮਧਯਮ ਅਤੇ ਮੋਟਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਿਸृष੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਭੇਦਤਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਭਿਧਾ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ ਤਮ ਇਤਿ ਸੈषੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ। ਇਹੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਗੁਣਤ੍ਰਿਤਯਧਰ੍ਮਿਣੀਮ੍ । ਏषੈਵ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਾਰਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਯੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਸ੍ ਤੇ ऽਪਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ ਤਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਗੁਣਃ
ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਣ — ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ — ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵਧੈਵ ਵਿਭਕ੍ਤੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਣਭੇਦਤਃ । ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨਯੈਵ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ऋषਯੋ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਸੁਰਾਃ । ਇਤਿ ਭਾਗਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ — ਰਾਘਵ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਮਝੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਭਾਗਸ੍ਯ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਤਮਃ । ਰਜਸ੍ ਤੁ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਾ ਹਰਾਦਯਃ
ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਰਜਸ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਸਾਤਵ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇ ਦੇਵਯੋਨਾਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਗੁਣੇ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਪਦਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਰਿਹਰਾਦਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤ ਦੇ ਜੀਵ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਭਾਗੋ ਰਾਮ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਭੂਯਸ੍ ਤੇਨਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਰਾਦਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਗਾ ਮਹਾਮਤੇ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੁਕ੍ਤਪੁਰੁषਾ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਹਿਣ ਤਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਗ ਏष ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ । ਬੀਜਂ ਫਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬੀਜਤਾਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਫਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਲਿਲਾਦ੍ ਇਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਲੀਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਪਯਸੀਵ ਹਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ
ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਭੇਦਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤੇ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੌ ਨ ਸ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੇषੇ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕृਤਂ ਕਲ੍ਪਨਯਾਨਯਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਮੁਕਾ ਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਧੀ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਵਿਦਿਤਾਭਾਸਂ ਸਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਂ । ਵਿਦਿਤਂ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਮਿਥ੍ਯੈਵੋਦੇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਮਿਥਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਤਯੋਰ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਛਾਯਾਤਾਪਦृਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਲੀਨਾਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਕਲ੍ਪਨੇ । ਏਤੇ ਰਾਘਵ ਲੀਯੇਤੇ ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਕਹਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਪਕ੍ਸ਼ੇ ऽਪਿ ਰਾਘਵ । ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਂ ਤਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾਪੀਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਟਸ੍ ਸ੍ਵਵਟਧਾਨਾਯਾਮ੍ ਇਵ ਪੁष੍ਪਫਲਾਦਿਮਾਨ੍
ਇਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਕਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਨਭਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਚ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ।